ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුම යනු හුදු රටවල් දෙකක ආරවුලකට එහා ගිය, ලෝක බල දේශපාලනයේ සංකීර්ණ නාට්‍යයක් වේ. බොහෝ විට සරල "මැදපෙරදිග අර්බුදයක්" ලෙස ලඝු කළ ද, මෙම ගැටුම පිටුපස පෙරදිග හා අපරදිග බලවේගයන්ගේ ගැඹුරු උපායමාර්ගික සහ දෘෂ්ටිවාදී අරගලයක් ක්‍රියාත්මක වේ. එය කලාපීය ස්ථාවරත්වයට පමණක් නොව, ගෝලීය බලතුලනයට ද සෘජුව බලපාන සුළුපටු කාරණයක් නොවේ. මේ අනුව, මෙම ගැටුම හුදෙක් රාජ්‍යයන් දෙකක් අතර ගැටුමක් නොව, නූතන භූ-දේශපාලනයේ හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් ලෙස සැලකිය හැකිය.
"පෙරදිග සහ අපරදිග හමුවීම" යන්න බොහෝ විට විවිධ සංස්කෘතීන්, දර්ශන හෝ අවශ්‍යතා එකිනෙක ගැටෙන, අභිසාරී වන හෝ අන්තර්ක්‍රියා කරන ස්ථානයක් ලෙස හැඳින්වේ. ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුම මෙම සංකල්පය පැහැදිලිවම නිරූපණය කරයි. ඊශ්‍රායලය, එහි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ව්‍යුහයන් සහ බටහිර සමඟ ඇති දැඩි සන්ධාන හේතුවෙන්, බොහෝ විට මැදපෙරදිග කලාපයේ බටහිර සාරධර්මවල නියෝජනයක් ලෙස සැලකේ. අනෙක් අතට, ඉරානය එහි ආගමික-දේශපාලන දෘෂ්ටිවාදය සහ බටහිර විරෝධී ස්ථාවරය හේතුවෙන්, පෙරදිග කලාපයේ ශක්තිමත් ඉස්ලාමීය බලකණුවක් ලෙස පෙනී සිටියි. මේ නිසා, ගැටුම මෙම ප්‍රතිවිරුද්ධ දෘෂ්ටිවාදයන්ගේ ගැටුම් කලාපයක් බවට පත්ව ඇත.
මෙම අරගලය සරල දේශසීමා ආරවුලක් හෝ කලාපීය ආධිපත්‍යය සඳහා වන තරඟයකට වඩා වැඩි ය. එය රුසියාව, චීනය වැනි නැගෙනහිර බලවතුන්ගේ ආර්ථික හා දේශපාලන අවශ්‍යතා ද, එක්සත් ජනපදය හා යුරෝපීය සංගමය වැනි බටහිර බලවතුන්ගේ ආරක්ෂක හා බලශක්ති අවශ්‍යතා ද එකිනෙක ගැටෙන තෝතැන්නකි. මිට පෙර ඉරානය සහ ඊශ්‍රායලය සෘජුව යුද බිමට නොපිවිසි නමුත්, ඔවුන්ගේ නොනිල කණ්ඩායම් (proxies) සහ සන්ධාන හරහා මෙම ගෝලීය බල අරගලයේ කොටස්කරුවන් වී සිටිති. මෙලෙස, පෙරදිග හා අපරදිග, ඔවුන්ගේ න්‍යායපත්‍ර සහ උපාය මාර්ග සමඟින්, ඉරාන-ඊශ්‍රායල් අර්බුදය තුළ එකිනෙක මුණගැසෙයි.
මෙම ලිපියේ ප්‍රධාන අරමුණ වන්නේ, ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුමේ බහුවිධ ස්වභාවය විමර්ශනය කිරීමයි. කලාපීය බල ගතිකත්වයේ සිට ගෝලීය භූ-දේශපාලනය දක්වාත්, ආගමික-සංස්කෘතික දෘෂ්ටිවාදයන්ගේ ගැටුමේ සිට ආර්ථිකමය අවශ්‍යතා දක්වාත්, මෙම අර්බුදය විවිධ මානයන් ඔස්සේ විශ්ලේෂණය කිරීමට අපි අපේක්ෂා කරමු. අවසානයේදී, මෙම ගැටුම සැබවින්ම පෙරදිග හා අපරදිග බල අරගලයක් ලෙස විග්‍රහ කළ හැකි ආකාරය සහ එය කලාපීය මෙන්ම ගෝලීය වශයෙන් ඇති කරන බලපෑම් පිළිබඳව පැහැදිලි චිත්‍රයක් ඉදිරිපත් කිරීම අපගේ අභිප්‍රායයි.
2. ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුමේ මූලික ස්වභාවය
ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුමේ මූලික ස්වභාවය ගැඹුරු මුල්බැසගත් ආරක්ෂක ගැටලු සහ භූ-දේශපාලනික අභිලාෂයන්ගෙන් සමන්විත වේ. ඊශ්‍රායලයට, ඉරානය යනු එහි පැවැත්මට හා ආරක්ෂාවට ඇති ප්‍රධානතම තර්ජනයකි. ඉරානයේ න්‍යෂ්ටික වැඩසටහන, මිසයිල හැකියාවන් වර්ධනය කිරීම සහ ඊශ්‍රායල දේශසීමා ආසන්නයේ සිටින හෙස්බොල්ලා, හමාස් වැනි ප්‍රොක්සි කණ්ඩායම්වලට දක්වන සහය, ඊශ්‍රායලයේ ජාතික ආරක්ෂාවට සෘජු අභියෝග එල්ල කරයි. මෙම කණ්ඩායම් හරහා සිදුවන සෘජු හා වක්‍ර ගැටුම්, නිරන්තරයෙන්ම කලාපීය නොසන්සුන්තාව පවත්වාගෙන යයි.
අනෙක් පසින්, ඉරානය දකිනුයේ තමන් මැදපෙරදිග කලාපයේ නීත්‍යානුකූල බලවතෙකු ලෙසයි. ඔවුන්ගේ ක්‍රියාකාරකම් හුදෙක් ආත්මාරක්ෂාව සහ කලාපීය ස්ථාවරත්වය සඳහා බව ඉරානය ප්‍රකාශ කරයි. අරාබි ලෝකය තුළ සිය බලපෑම ව්‍යාප්ත කිරීම, විශේෂයෙන්ම ෂියා මුස්ලිම් ප්‍රජාවන් ආරක්ෂා කිරීම සහ බටහිර බලපෑමට එරෙහිව නැගී සිටීම ඉරානයේ ප්‍රධාන අභිප්‍රායන් වේ. ඊශ්‍රායලය, ඇමරිකානු සහාය ඇතිව කලාපයේ පවතින බටහිර ගැති බලවේගයක් ලෙස ඉරානය දකින අතර, සිය කලාපීය බලපෑමට එය අභියෝගයක් ලෙස සලකයි.
මෙම ගැටුමේ න්‍යෂ්ටික මානය අතිශයින් තීරණාත්මකය. ඉරානය සිය න්‍යෂ්ටික වැඩසටහන සාමකාමී අරමුණු සඳහා බව අවධාරණය කළත්, ඊශ්‍රායලය සහ බටහිර රටවල් සැක කරන්නේ එය න්‍යෂ්ටික අවි නිපදවීමේ අභිප්‍රායෙන් සිදු කරන බවයි. ඉරානයට න්‍යෂ්ටික අවියක් හිමි වීම, ඊශ්‍රායලයට කලින් කිසිදා නොතිබූ පැවැත්මේ තර්ජනයක් වනු ඇතැයි ඊශ්‍රායලය විශ්වාස කරයි. මේ නිසා, ඊශ්‍රායලය ඉරානයේ න්‍යෂ්ටික වැඩසටහනට එරෙහිව සෘජු ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමට පවා පසුබට නොවන බවට ඉඟි කර ඇත. මෙය ගැටුමේ තීව්‍රතාවය තවත් වැඩි කරමින්, ගෝලීය වශයෙන් විශාල අවදානමක් නිර්මාණය කරයි.
මෙම ගැටුමේ ස්වභාවය සෘජු යුද ගැටුම්වලට පමණක් සීමා නොවේ. සයිබර් ප්‍රහාර, ඔත්තු බැලීම්, රහසිගත මෙහෙයුම් සහ ප්‍රොක්සි කණ්ඩායම් හරහා සිදුවන ගැටුම් මෙහි ප්‍රධාන ලක්ෂණ වේ. ලෙබනනයේ හෙස්බොල්ලා, පලස්තීනයේ හමාස් සහ අනෙකුත් සන්නද්ධ කණ්ඩායම්වලට ඉරානය සපයන සහයෝගය, ඊශ්‍රායලයට එරෙහිව වක්‍ර යුද්ධයක් දියත් කිරීමට ඉරානයට ඉඩ සලසයි. මෙය ඊශ්‍රායලයට නිරන්තරයෙන්ම ආරක්ෂක අභියෝග එල්ල කරන අතර, කලාපය පුරා අස්ථාවරත්වයේ ගිනි පුපුර අවුලුවයි.
| 1950 - ජෙරුසලමේදී එවකට ඊශ්‍රායල අගමැති ඩේවිඩ් බෙන්-ගුරියන් සමඟ ඉරාන රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික රේසා සෆිනියා
මෙම ගැටුමේ ඓතිහාසික පසුබිම ඉරාන විප්ලවය දක්වා දිව යයි. 1979 ට පෙර ඉරානය ඊශ්‍රායලයේ මිත්‍ර රාජ්‍යයක්ව පැවති නමුත්, ඉස්ලාමීය විප්ලවයෙන් පසු ඉරානය තියුණු ලෙස ඊශ්‍රායල විරෝධී ස්ථාවරයකට මාරු විය. ඉරානය, සිය විප්ලවීය ආදර්ශය අපනයනය කිරීමට උත්සාහ කරමින්, ඊශ්‍රායලය "සියොන්වාදී ආක්‍රමණශීලී රාජ්‍යයක්" ලෙස හඳුන්වමින්, පලස්තීන අරගලයට සහාය දක්වමින්, කලාපීය බලතුලනය වෙනස් කිරීමට කටයුතු කළේය. මෙම ඓතිහාසික හැරවුම් ලක්ෂ්‍යය, වසර ගණනාවක් පුරා වර්ධනය වූ දැන් පවතින ගැඹුරු අන්‍යෝන්‍ය අවිශ්වාසය හා සතුරුකමට පදනම දැමීය.
3. භූ-දේශපාලනික අභිසාරීතාව: ගෝලීය බලවතුන්ගේ මැදිහත්වීම
ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුම හුදෙක් කලාපීය නළුවන් දෙදෙනෙකුගේ නැටුමක් නොවේ; එය ගෝලීය භූ-දේශපාලනයේ වේදිකාව ලෙස ක්‍රියා කරයි. මෙහිදී ලෝකයේ ප්‍රධාන බලවතුන්ගේ උපායමාර්ගික අවශ්‍යතා එකිනෙක අභිසාරී වී ගැටේ. මැදපෙරදිග, ලෝක බලශක්ති සැපයුමේ කේන්ද්‍රස්ථානය වන අතර, එහි ස්ථායිතාව හෝ අස්ථාවරත්වය ගෝලීය ආර්ථිකයට සහ ආරක්ෂාවට සෘජුවම බලපායි. එබැවින්, මෙම ගැටුම කලාපීය ගින්නක් ගෝලීය අර්බුදයක් බවට පත්කිරීමේ හැකියාව ඇති බැවින්, ලොව පුරා රටවල්වල අවධානයට ලක්ව ඇත.
බටහිර බලවතුන්ගේ මැදිහත්වීම මෙම ගැටුමේදී අතිශයින් කැපී පෙනේ. එක්සත් ජනපදය ඊශ්‍රායලයේ ප්‍රමුඛතම ආරක්ෂක සහකරුවා වන අතර, ඊශ්‍රායලයේ ආරක්ෂාවට ඇති ඕනෑම තර්ජනයක් තමන්ටම එල්ල වන තර්ජනයක් ලෙස සලකයි. මේ නිසා, වොෂින්ටනය ඊශ්‍රායලයට දැවැන්ත යුද සහ ආර්ථික සහායක් සපයන අතර, ඉරානයේ න්‍යෂ්ටික වැඩසටහනට සහ කලාපීය ක්‍රියාකාරකම්වලට එරෙහිව දැඩි සම්බාධක පනවා, රාජ්‍යතාන්ත්‍රික පීඩනයක් ද එල්ල කරයි. යුරෝපීය සංගමය ද, මැදපෙරදිග අස්ථාවරත්වය ඔවුන්ගේ බලශක්ති සැපයුමට සහ ආරක්ෂාවට බලපාන බැවින්, මෙම තත්ත්වය සමනය කිරීමට උත්සාහ කළත්, බොහෝ විට ඇමරිකානු ස්ථාවරය සමඟ සමීපව කටයුතු කරයි.
මෙම භූ-දේශපාලනික චෙස් ක්‍රීඩාවේදී, පෙරදිග බලවතුන් වන රුසියාව සහ චීනය ද තමන්ගේම උපායමාර්ගික පියවරයන් ගනිති. ඉරානය සමඟ ඇති ශක්තිමත් ආර්ථික හා දේශපාලන සබඳතා රුසියාවට මෙම කලාපයේ සිය අභිලාෂයන් ඉටු කර ගැනීමට ඉඩ සලසයි. චීනය ද, සිය " නව සේද මාවත" මුලපිරීම හරහා ආර්ථික බලපෑම ව්‍යාප්ත කරමින්, මැදපෙරදිග කලාපයේ, විශේෂයෙන්ම තෙල් සැපයුමේ ස්ථායිතාව සම්බන්ධයෙන් උපායමාර්ගික අවශ්‍යතා පවත්වාගෙන යයි.
මේ අනුව, ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුම බටහිර ආධිපත්‍යයට අභියෝග කිරීමේ රුසියාවේ සහ චීනයේ උත්සාහයන්ට වේදිකාවක් සපයයි. ඔවුන් මෙම ගැටුම, මැදපෙරදිග කලාපයේ පවතින බලතුලනය වෙනස් කිරීමටත්, එක්සත් ජනපදයේ සහ එහි මිත්‍ර පාක්ෂිකයන්ගේ බලපෑම දුර්වල කිරීමටත් ඇති අවස්ථාවක් ලෙස දකිති. ඉරානයට ආධාර සැපයීම, යුදමය වශයෙන් හෝ ආර්ථිකමය වශයෙන්, මෙම බලවතුන්ට මැදපෙරදිග ඔවුන්ගේ උපායමාර්ගික පදනම ශක්තිමත් කර ගැනීමට උපකාරී වේ. මෙය හුදෙක් ඉරානයට සහ ඊශ්‍රායලයට අදාළ කාරණයක් නොව, ගෝලීය බල අරගලයේ පුළුල් සන්දර්භයකි.
අවසානයේදී, ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුම කලාපීය ගැටුමක් ගෝලීයකරණය වන අයුරු පැහැදිලිව පෙන්නුම් කරයි. ලෝක බලවතුන්ගේ තරඟකාරී කලාපයක් බවට මැදපෙරදිග පත්වීමත් සමඟ, මෙහි සිදුවන කුඩාම සිදුවීමකට පවා දැවැන්ත ගෝලීය ප්‍රතිවිපාක ඇතිවිය හැකිය. බලශක්ති වෙලඳපොලවල්, ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම, සහ ලෝක සාමය පවා මෙම ගැටුමේ ගතිකත්වයන් මත රඳා පවතී. පෙරදිග හා අපරදිග බලවේගයන්ගේ මෙම අතිශය සංකීර්ණ සහ අන්තරායකාරී නර්තනය මැදපෙරදිග කලාපයේ පමණක් නොව, සමස්ත ලෝකයේම අනාගතය තීරණය කරනු ඇත.
4. දෘෂ්ටිවාදී සහ සංස්කෘතික ගැටුම
දැන්ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුම හුදු දේශසීමා හෝ භූ-දේශපාලනික අරගලයකින් ඔබ්බට ගොස් දෘෂ්ටිවාදී සහ සංස්කෘතික ගැටුමක් බවට පත් වී ඇත. මෙය පෙරදිග හා අපරදිග යන සංකල්පයන් කලාපීය වේදිකාවක ගැටෙන ආකාරය පැහැදිලිව පෙන්වයි. දෙපාර්ශවයම තමන්ගේ අනන්‍යතාවය, සාරධර්ම සහ දර්ශනය ආරක්ෂා කර ගැනීමට වෙර දරන අතර, එය මෙම ගැටුමේ සැබෑ සංකීර්ණත්වය මතු කරයි.
බොහෝ දෙනා ඊශ්‍රායලය දකින්නේ මැද පෙරදිග කලාපයේ "අපරදිග මුරපොලක්" ලෙසයි. එහි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පාලන ව්‍යුහය, අධි-තාක්ෂණික දියුණුව සහ එක්සත් ජනපදය ඇතුළු බටහිර රටවල් සමඟ ඇති දැඩි සංස්කෘතික හා දේශපාලන බැඳීම් ඊට හේතු වී ඇත. සමහර අන්තවාදී කණ්ඩායම් සහ ව්‍යාපාර ඊශ්‍රායලය හඳුන්වන්නේ "බටහිර අධිරාජ්‍යවාදයේ" හෝ "බටහිර සාරධර්මවල" කලාපීය නියෝජනයක් ලෙසයි. මෙය ඊශ්‍රායලයට එරෙහිව කරන ප්‍රහාරයන්ට දෘෂ්ටිවාදී පදනමක් සපයන අතර, ගැටුමට සංස්කෘතික යුද්ධයක ස්වභාවයක් ආරෝපණය කරයි.
අනෙක් පසින්, ඉරානය පෙනී සිටින්නේ "පෙරදිග-ෂියා ඉස්ලාමීය නායකත්වයක්" ලෙසිනි. ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජයේ පාලන දර්ශනය පදනම් වී ඇත්තේ ආගමික මූලධර්ම සහ බටහිර විරෝධී දෘෂ්ටිවාදය මතය. ඔවුන් ඇමරිකානු සහ ඊශ්‍රායල බලපෑමට එරෙහිව නැගී සිටිමින්, කලාපයේ පීඩිත ජනයාගේ (විශේෂයෙන් පලස්තීනුවන්ගේ) අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් පෙනී සිටින බව ප්‍රකාශ කරයි. ඉරානය, කලාපීය වශයෙන් ෂියා මුස්ලිම් ප්‍රජාවන් අතර සිය බලපෑම ව්‍යාප්ත කරමින්, ආගමික හා දෘෂ්ටිවාදී බැඳීම් හරහා ගැඹුරු සන්ධාන ජාලයක් ගොඩනගාගෙන ඇත.
මේ අනුව, ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුම යනු හුදු භූමි ප්‍රදේශ හෝ සම්පත් සඳහා වන අරගලයක් පමණක් නොවේ. එය ලෝක දර්ශන දෙකක ගැටුමකි: එක් පසකින් බටහිර ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සාරධර්ම සහ අනෙක් පසින් ඉස්ලාමීය විප්ලවීය මූලධර්ම. මෙම දෘෂ්ටිවාදී බෙදීම, ගැටුමට ගැඹුරු මනෝවිද්‍යාත්මක හා සංස්කෘතික මානයක් එක් කරයි. එමගින්, දෙපාර්ශවයම එකිනෙකා දකින්නේ ප්‍රතිවිරුද්ධ වටිනාකම් පද්ධතිවල නියෝජිතයන් ලෙස වන අතර, සාමකාමී විසඳුමක් කරා යාම වඩාත් දුෂ්කර කරයි.
මෙම ද්විත්ව දෘෂ්ටිවාදී ගැටුම එහි ගිනිදැල් තවත් ඇවිලවීමට හේතු වේ. එය කලාපීය ගැටුම්වලට ආගමික හා සංස්කෘතික ආවරණයක් සපයන අතර, සරල දේශපාලන විසඳුම්වලට එහා ගිය අභියෝග මතු කරයි. ගැටුමේදී දෙපාර්ශවයම තම පැවැත්මට තර්ජනයක් ලෙස එකිනෙකා දකින අතර, එය මෙම අරගලය ස්ථිරසාර අන්‍යෝන්‍ය අවිශ්වාසයකට මඟ පාදා ඇත. මේ අනුව, ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුම පෙරදිග හා අපරදිග සංස්කෘතික හා දෘෂ්ටිවාදී සන්ධිස්ථානයක් ලෙස, එහි සංකීර්ණත්වය සහ විසඳීමට ඇති අපහසුතාවය වඩාත් ඉස්මතු කරයි.
5. නොනිල යුද්ධය සහ සන්ධාන
ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුම යනු රටවල් දෙකේ සෘජු යුද ගැටුමකින් ඔබ්බට ගිය, නොනිල යුද්ධයක සහ උපායමාර්ගික සන්ධානවල සංකීර්ණ ජාලයකි. දෙපාර්ශවයම, තම සතුරන්ට සෘජුවම පහර දීම වෙනුවට, කලාපීය ප්‍රොක්සි කණ්ඩායම් සහ මිත්‍ර පාක්ෂිකයන් හරහා සිය බලය ප්‍රක්ෂේපණය කිරීමට උත්සාහ කරයි. මෙය ගැටුමට අලුත් මානයක් එක් කරන අතර, එය ඕනෑම මොහොතක පාලනයෙන් තොරව පුපුරා යා හැකි අනතුරුදායක තත්ත්වයක් නිර්මාණය කරයි.
ඉරානය සිය කලාපීය බලපෑම තහවුරු කර ගැනීම සඳහා පුළුල් "ප්‍රතිරෝධී අක්ෂයක්" (Axis of Resistance) ගොඩනගාගෙන ඇත. මෙහි ප්‍රධානතම කණ්ඩායම් වන්නේ ලෙබනනයේ හෙස්බොල්ලා, පලස්තීනයේ හමාස් සහ සිරියාවේ හා ඉරාකයේ ෂියා යුද කණ්ඩායම්ය. ඉරානය මෙම කණ්ඩායම්වලට මූල්‍ය, යුද පුහුණු හා ආයුධ ආධාර සපයමින්, ඊශ්‍රායල දේශසීමා ආසන්නයේත්, මැදපෙරදිග පුරාත් සැඟවුණු හමුදා බලයක් පවත්වාගෙන යයි. මෙම ප්‍රොක්සි කණ්ඩායම් හරහා ඉරානයට, සෘජු යුද්ධයක අවදානමකින් තොරව, ඊශ්‍රායලයට සහ කලාපයේ බටහිර අවශ්‍යතාවලට එරෙහිව නිරන්තර පීඩනයක් එල්ල කළ හැකිය.
ඊශ්‍රායලය, අනෙක් අතට, සිය ආරක්ෂාව තහවුරු කර ගැනීම සඳහා ශක්තිමත් ජාත්‍යන්තර සන්ධාන මත රඳා පවතී. මෙහිදී එක්සත් ජනපදය ඊශ්‍රායලයේ නොසැලෙන මිත්‍රයා වේ. ඇමරිකාව ඊශ්‍රායලයට දැවැන්ත යුද ආධාර, බුද්ධි තොරතුරු සහ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සහයෝගය ලබා දෙයි. මෙය ඊශ්‍රායලයට කලාපීය තර්ජනවලට මුහුණ දීමට අත්‍යවශ්‍ය බලයක් සපයයි. ඊට අමතරව, ඊශ්‍රායලය අබ්‍රහම් ගිවිසුම් (Abraham Accords 2020) හරහා එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය, බහරේනය, සුඩානය සහ මොරොක්කෝව වැනි අරාබි රටවල් සමඟ සබඳතා සාමාන්‍යකරණය කර ඇත. මෙම නව කලාපීය සන්ධාන, ඉරාන බලපෑමට එරෙහිව පොදු පෙරමුණක් ගොඩනැගීමට ඊශ්‍රායලයට අවස්ථාවක් සලසයි.
බල අරගලයේදී ප්‍රොක්සි කණ්ඩායම් භාවිතා කිරීම යනු නූතන යුද ක්‍රමෝපායන්හි ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි. ගෝලීය බලවතුන් කලාපීය ගැටුම්වලට සෘජුවම සම්බන්ධ නොවී, තම භූ-දේශපාලනික අභිලාෂයන් ඉටු කර ගැනීමට මෙය අවස්ථාවක් කර ගනී. ඉරානය සහ ඊශ්‍රායලය යන දෙපාර්ශවයම, තම නොනිල කණ්ඩායම් හරහා අළු කලාපීය යුද්ධයක් (grey-zone warfare) පවත්වාගෙන යමින්, සෘජු යුද ගැටුමක අවදානම අවම කර ගනිති. එහෙත්, මෙම ගිනි පුපුරු ක්‍රීඩාව, ඕනෑම මොහොතක අනපේක්ෂිත ලෙස පුපුරා යා හැකි මහා පරිමාණ ගැටුමකට මඟ පෑදිය හැකිය.
ඉරානයේ ප්‍රොක්සි කණ්ඩායම්, ඊශ්‍රායලයට සහ කලාපයේ බටහිර අවශ්‍යතාවලට එල්ල කරන බලපෑම් සුළුපටු නොවේ. ගාසා තීරයෙන් සහ ලෙබනනයෙන් එල්ල වන රොකට් ප්‍රහාර, සිරියාවේ ඉරාන හමුදා ස්ථානගත කිරීම් සහ රතු මුහුදේ නැව් මාර්ගවලට එල්ල වන තර්ජන ඊශ්‍රායලයේ ආරක්ෂාවට සහ වෙළඳාමට සෘජුවම බලපායි. මෙය ඊශ්‍රායලයේ ආරක්ෂක වියදම් ඉහළ නංවන අතර, කලාපයේ ආර්ථික ස්ථාවරත්වයට ද අභියෝග එල්ල කරයි.
මේ අනුව, ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුමේදී නොනිල යුද්ධයේ සහ සන්ධානවල කාර්යභාරය ගැටුමේ සංකීර්ණත්වය සහ එහි ගෝලීය බලපෑම තවත් වැඩි කරයි. එය හුදෙක් සතුරන් දෙදෙනෙකුගේ සටනක් නොව, ගෝලීය බලවතුන්ගේ උපායමාර්ගික එදිරිවාදිකම් කලාපීය වශයෙන් ප්‍රක්ෂේපණය වන ආකාරය පෙන්වන කැඩපතකි. මෙම නොනිල යුද බිම, මැදපෙරදිග අනාගතය පමණක් නොව, අපේ ලෝකයේ සාමය සහ ආරක්ෂාව ද තීරණය කරන ප්‍රධාන සාධකයක් බවට පත් වී ඇත.
6. ගැටුමේ ප්‍රතිවිපාක සහ අනාගතය
ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුම ඕනෑම මොහොතක පුළුල් ගැටුමක් දක්වා වර්ධනය වීමේ අවදානමක් ඇති කරයි. එක් පාර්ශවයකින් සිදුවන සුළු වරදක් හෝ වැරදි ගණනය කිරීමක්, සමස්ත කලාපයම භීෂණයට ඇද දමන ගිනි පුපුරක් විය හැකිය. සිරියාව, ලෙබනනය, යේමනය වැනි රටවල පවතින ගැටුම් තවදුරටත් උත්සන්න වීමට මෙය හේතු විය හැකි අතර, එය මැදපෙරදිග සාමය පිළිබඳ සිහිනය තව තවත් ඈත් කරනු ඇත.
මෙම ගැටුමේ ප්‍රතිවිපාක මැදපෙරදිග දේශසීමාවලට පමණක් සීමා නොවේ. එය ගෝලීය ආර්ථිකයට සෘජුවම බලපාන මූලික සාධකයකි. මැදපෙරදිග ලෝකයේ ප්‍රධානතම තෙල් හා ගෑස් නිෂ්පාදන කලාපය වන අතර, ඕනෑම අස්ථාවරත්වයක් තෙල් මිල අස්ථාවර කිරීමට සහ ගෝලීය බලශක්ති වෙළඳපොළට බලපෑම් කිරීමට සමත් වේ. හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වැනි ප්‍රධාන වෙළඳ මාර්ග අවහිර වීම, ලෝක වෙළඳාමට දැවැන්ත බලපෑමක් ඇති කරන අතර, එය ගෝලීය ආයෝජන සහ ව්‍යාපාරික විශ්වාසය කෙරෙහි ඍණාත්මක බලපෑමක් ඇති කරයි. මේ අනුව, මෙම ගැටුම ලෝකයේ සෑම පුරවැසියෙකුටම ආර්ථික බරක් පටවයි.
ගැටුමක වඩාත්ම කටුක ප්‍රතිවිපාකය වන්නේ මානුෂීය බලපෑමයි. සන්නද්ධ ගැටුම් උත්සන්න වීමෙන් මිලියන ගණනක් ජනතාවට තම නිවෙස් අත්හැර පලා යාමට සිදු වන අතර, එය විශාල මානුෂීය අර්බුද ඇති කරයි. ජීවිත හානි, ආබාධිත භාවයන්, මානසික කම්පන සහ යටිතල පහසුකම් විනාශ වීම මෙම ගැටුම්වල සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වේ. කාන්තාවන් සහ ළමුන් ඇතුළු සිවිල් වැසියන් මෙම යුද්ධයේ නොවැළැක්විය හැකි ගොදුරු බවට පත්වන අතර, ඔවුන්ගේ ජීවිත සහ අනාගතය අඳුරු වීමට ඉඩ ඇත.
මෙම අර්බුදකාරී තත්ත්වය හමුවේ, ගෝලීය රාජ්‍යතාන්ත්‍රික උත්සාහයන් අතිශයින් වැදගත් වේ. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, ප්‍රධාන බලවතුන් සහ කලාපීය ක්‍රීඩකයන් අතර සාම සාකච්ඡා සහ ගැටුම් සමනය කිරීමේ ප්‍රයත්න අඛණ්ඩව සිදු කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වෙයි. ඉරාන න්‍යෂ්ටික ගිවිසුම (JCPOA) නැවත සක්‍රිය කිරීම, සිරියාවේ සහ යේමනයේ ගැටුම් සඳහා විසඳුම් සෙවීම වැනි පියවරයන්, ආතතිය අවම කිරීමට උපකාරී වේ. එහෙත්, දෙපාර්ශවයේම දැඩි ස්ථාවරයන් සහ අන්‍යෝන්‍ය අවිශ්වාසය හේතුවෙන් සැබෑ ප්‍රගතියක් ලබා ගැනීම අසීරු වී ඇත.
ඉදිරිය දෙස බලන විට, මෙම බල අරගලය විවිධ දිශාවන්ට වර්ධනය විය හැකි අනාගත දර්ශන පථ කිහිපයක් තිබේ. එක් අතකින්, ගෝලීය මැදිහත්වීම් සහ කලාපීය රාජ්‍යතාන්ත්‍රික උත්සාහයන් මගින් තත්ත්වය පාලනය කර ගත හැකි අතර, ගැටුම සීමිත මට්ටමක පවත්වාගෙන යාමට හෝ සමනය කිරීමට ඉඩ ඇත. අනෙක් අතට, වැරදි ගණනය කිරීමක් හෝ ප්‍රකෝප කිරීමක් මගින් සෘජු යුද ගැටුමක් දක්වා වර්ධනය විය හැකි අතර, එය මුළු මැදපෙරදිගම ගිල ගන්නා මහා පරිමාණ යුද්ධයකට මඟ පෑදිය හැකිය.
තවත් අනාගත දර්ශන පථයක් නම්, මැදපෙරදිග කලාපයේ නව බලතුලනයක් ඇතිවීමයි. ඉරානයේ කලාපීය බලපෑම තවදුරටත් වර්ධනය වීම හෝ ඊශ්‍රායලය හා එහි අරාබි සන්ධාන රටවල් අතර සම්බන්ධතා තවදුරටත් ශක්තිමත් වීම මෙයට හේතු විය හැකිය. මෙම බල අරගලයේ අවසාන ප්‍රතිඵලය කුමක් වුවත්, එය 21 වැනි සියවසේ භූ-දේශපාලනය කෙරෙහි දිගුකාලීන සහ ගැඹුරු බලපෑමක් ඇති කරනු ඇත. මේ නිසා, මෙම ගැටුමේ ගමන් මග සහ එහි ප්‍රතිවිපාක පිළිබඳව අඛණ්ඩව අවධානයෙන් සිටීම අතිශයින් වැදගත් වේ.
7. නිගමනය
ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුම මැද පෙරදිග දේශපාලන භූමිකම්පාවක් පමණක් නොවේ. එය ගෝලීය දෘෂ්ටිවාදයන්, නොනැවතී වර්ධනය වන ආර්ථික අවශ්‍යතා සහ භූ-දේශපාලනික බලතුලනයන් එකිනෙක අභිසාරී වන ප්‍රධාන සන්ධිස්ථානයකි. බටහිර ලෝකයේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වටිනාකම් සහ ආරක්ෂක අභිලාෂයන්ට එරෙහිව, පෙරදිග බලවතුන්ගේ නැගී එන ආර්ථික හා දේශපාලන බලපෑම මෙහිදී පැහැදිලිවම ගැටේ. මෙම අර්බුදය, කලාපීය ක්‍රීඩකයන්ගේ ක්‍රියාකාරකම් හරහා ලෝක බල දේශපාලනයේ සැඟවුණු නර්තනයන් දිගහැරෙන ආකාරය මනාව පෙන්නුම් කරයි.
අපගේ ලිපියේ ප්‍රධාන තර්කය නම්, ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුම හුදෙක් රාජ්‍යයන් දෙකක් අතර දේශසීමා ආරවුලකට හෝ ආගමික එදිරිවාදිකමකට සීමා නොවන බවයි. එය සංකීර්ණ බහු-ස්ථර අරගලයකි. ඉරානයේ කලාපීය ආධිපත්‍ය අභිලාෂයන්, ඊශ්‍රායලයේ පැවැත්මේ ආරක්ෂක අවශ්‍යතා, බටහිර බලවතුන්ගේ (විශේෂයෙන් ඇමරිකාවේ) කලාපීය අවශ්‍යතා සහ නැගෙනහිර බලවතුන්ගේ (රුසියාව, චීනය) නැගී එන භූ-දේශපාලනික බලපෑම මේ සියල්ල මේ ගැටුම තුළ එකිනෙක බැඳී ඇත. එය, පෙරදිග හා අපරදිග යන දෙඅංශයේම අවශ්‍යතා සහ බලය උරගා බලන කේන්ද්‍රස්ථානයක් බවට පත්ව ඇත.
මෙම ගැටුමේ ප්‍රතිවිපාක දැනටමත් කලාපීය සහ ගෝලීය වශයෙන් ප්‍රබල ලෙස බලපා ඇත. තෙල් මිල උච්චාවචනය වීම, වෙළඳ මාර්ග අවහිර වීමේ තර්ජන සහ කලාපයේ මානුෂීය අර්බුද උත්සන්න වීම, මෙම අරගලයේ සෘජු බලපෑම් වේ. නොනිල යුද්ධයේ ස්වභාවය හේතුවෙන්, අනපේක්ෂිත ලෙස මහා පරිමාණ ගැටුමක් දක්වා වර්ධනය වීමේ අවදානම නිරන්තරයෙන්ම පවතී. ගෝලීය රාජ්‍යතාන්ත්‍රික ප්‍රයත්න අඛණ්ඩව සිදුවුවද, දෙපාර්ශවයේම මුල්බැසගත් ස්ථාවරයන් සහ අන්‍යෝන්‍ය අවිශ්වාසය හේතුවෙන් ස්ථිර විසඳුමක් කරා යාම දුෂ්කර වී තිබේ.
අවසාන වශයෙන්, ඉරාන-ඊශ්‍රායල් ගැටුම, කලාපීය පමණක් නොව, ගෝලීය සාමය හා ආරක්ෂාව සඳහා ද අතිශයින් වැදගත් වේ. එය න්‍යෂ්ටික අවි ව්‍යාප්තිය, බලශක්ති අස්ථාවරත්වය සහ ජාත්‍යන්තර සබඳතා වල අනාගතය කෙරෙහි සෘජුවම බලපාන බැවින්, සමස්ත ලෝකයේම අවධානයට ලක්විය යුතුය. මේ ගැටුමේ ගමන් මග, අප ජීවත් වන ලෝකයේ භූ-දේශපාලනික භූ දර්ශනය සදහටම වෙනස් කළ හැකි අතර, අනාගත ලෝක අර්බුදයන්ට මඟ පෑදිය හැකිය. එබැවින්, මෙම සංකීර්ණ බල අරගලයේ සෑම අංගයක්ම ගැඹුරින් අවබෝධ කර ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය වේ.
(සටහන | මහාචාර්‍ය විජිතපුරේ විමලරතන හිමි)
ශ්‍රී ලංකා ආර්ථික විද්‍යාඥයන්ගේ සංගමයේ සභාපති සහ
කොළඹ විශ්ව විද්‍යාලයේ ආර්ථික විද්‍යා අධ්‍යයන අංශයේ හිටපු අංශාධිපති
wimala10@gmail.com