කළ යුතු අනෙක් සියල්ලට අමතරව, නව නීතියක් සංවර්ධනය කිරීම පිළිබඳ සාකච්ඡාව දැන් ආරම්භ කිරීම වැදගත් වේ.
2004 සුනාමියෙන් පසු ශ්‍රී ලංකාවේ සියලුම ආපදා අවදානම් අවම කිරීමේ/කළමනාකරණ (DRR/DRM) ක්‍රියාකාරකම් සඳහා අරමුදල් සැපයීමට බාහිර පාර්ශවයන් පොළඹවා ගැනීමේ අරමුණින් සහ එම ව්‍යසනයෙන් මාසයක් ඇතුළත 2005 ජනවාරි මාසයේ ජපානයේ හියෝගෝ හි අහම්බෙන් කාලෝචිත ලෙස පවත්වන ලද ආපදා අවම කිරීම පිළිබඳ ලෝක සමුළුව සඳහා අධික කඩිමුඩියේ 2005 දී බලාත්මක කිරීමේ සිදුවීම වර්තමාන නීතියේ අසම්පූර්ණකම් වලට හේතු විය. කෙටුම්පත බැලීමට සහ අදහස් දැක්වීමට කිසිවෙකුට අවස්ථාව නොලැබිණි. එය හදිසි පනත් කෙටුම්පතක් ලෙස හඳුන්වා දුන් අතර, එමඟින් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය ඉදිරියේ විමසීමට ඇති සීමිත අවස්ථාව පවා වළක්වා ගන්නා ලදී.
ඕනෑවට වඩා භාර ගැනීම
සුනාමියට පෙර ආපදා සහන සේවා සිදු කරන ලද්දේ දිසාපතිවරුන් විසිනි. 1978 දී නැගෙනහිර වෙරළ තීරයට මාරාන්තික සුළි කුණාටුවක් බලපෑවේය (මරණ සංඛ්‍යාව 900 කට අධික යැයි තක්සේරු කොට ඇති අතර, කුණාටු රළ වෙරළේ සිට කිලෝමීටර 1.5 ක් දක්වා ඉහළ ගොස් ගොඩනැගිලි 250,000 කට හානි සිදුවී තිබේ). කාලගුණ විද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සහ එවකට රටේ එකම විද්‍යුත් මාධ්‍යය වූ ශ්‍රී ලංකා ගුවන් විදුලි සංස්ථාව හරහා ලැබුණු චන්ද්‍රිකා පාදක උපද්‍රව තොරතුරු මත පදනම්ව, මඩකලපුව දිසාපති ඇන්තනිමුත්තු මහතා, ජනතාව අනතුරුවලින් ඈත් කිරීමට වීරෝදාර උත්සාහයක් මෙහෙයවීය. 1999 දී, විදුලි සංදේශ නියාමන කොමිෂන් සභාව, ආපදාවන්ට මුහුණ දීමට ඔවුන්ගේ ජාලවලට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව ලබා දීම සඳහා විදුලි සංදේශ ක්‍රියාකරුවන් සමඟ කටයුතු කළේය. සමාජ සේවා අමාත්‍යාංශය යටතේ වූ ඒකකයක් හරහා බලපෑමට ලක් වූ පුද්ගලයින් සඳහා ගෙවීම් සිදුකරනු ලැබීය.
බහු උපද්‍රව අවදානම් අවම කිරීම සඳහා ඒකාබද්ධ ප්‍රවේශයක් නොමැති නමුත්, සෑම ව්‍යසනයක් ම අනාගත ව්‍යසන අවදානම් අඩු කිරීම සඳහා ඉගෙනුම් නිපදවනු ඇති ආපදා අවදානම් අවම කිරීමේ/කළමනාකරණ (DRR/DRM) ක්‍රියාවලිය චක්‍රයක් බව හෝ සර්පිලාකාරයක් බව අවබෝධ වී නොතිබිණි. බැංකොක්හි ආසියානු ආපදා සූදානම මධ්‍යස්ථානය මගින් පුහුණුව ලැබූ රාජ්‍ය නිලධාරීන් 100 කට අධික සංඛ්‍යාවකගේ දැනුම සහ හ්යෝගෝ රාමුව (පසුව සෙන්ඩායි රාමුව බවට පත් විය) පදනම් කරගෙන 2005 පනත මගින් බහු උපද්‍රව සඳහා ඒකාබද්ධ ප්‍රවේශයක් අනුගමනය කිරීමට දායක විය. කෙසේ වෙතත්, කෙටුම්පත්කරුවෝ ප්‍රමාණවත් සම්පත් සහ ක්‍රියාත්මක කළ හැකි ආයතනික ව්‍යුහයක් ලබා නොදී තනි මධ්‍යම රජයේ ආයතනයක් මත ඕනෑවට වඩා කාර්යයන් පැටවීමේ දී වැරදි කළහ.
සහන
ආපදාවන්ට ලක්වූවන්ට සහන සැලසීමේ දී ප්‍රාදේශීය ක්‍රියාකාරීන්ගේ කාර්යක්ෂමතාව අපි නැවත නැවතත් දැක ඇත්තෙමු. 2016 කැලණි ගංවතුරෙන් පසුව දක්නට ලැබුණු පරිදි කොළඹ ඇති වූ ව්‍යසනවල දී පවා මෙය මධ්‍යම රජයට හැසිරවිය හැකි දෙයක් නොවේ. දිස්ත්‍රික් බලධාරීන් (2005 පනතට පෙර මෙන්), පළාත් පාලන යාන්ත්‍රණ සහ ප්‍රාදේශීය සහ අධි-ප්‍රාදේශීය විධිමත් සහ අවිධිමත් සංවිධාන මේ සඳහා වඩාත් සුදුසු ය. 2005 පනත මගින් දිස්ත්‍රික් ආපදා කළමනාකරණ කමිටු හරහා මෙය විසඳීමට උත්සාහ කළ නමුත් එය අකාර්යක්ෂම විය.
පෙර සිටි දිසාපතිවරුන් කොළඹින් ඇණවුම් හෝ සම්පත් බලාපොරොත්තුවෙන් සිටියේ නැත. ඔවුහු විවිධ බාධක මැද වැඩ කළ අතර කාර්යය ඉටු කිරීම සඳහා ඔවුන්ගේ අභිමතය භාවිතා කළහ. මධ්‍යම රජයට උපරිම වශයෙන් කළ හැක්කේ දිස්ත්‍රික් ලේකම්වරුන්ගේ ඉල්ලීම්වලට ප්‍රතිචාර දක්වන ලෙස සන්නද්ධ හමුදාවන්ට නියෝග කිරීමයි. මෙය කළ හැක්කේ කලාපයක් (1978 දී මඩකලපුව වැනි) හෝ කලාප (2025 දී දිස්ත්‍රික්ක 25 න් 22 ක්) සඳහා ආපදා තත්ත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කිරීමෙනි.
ප්‍රතිසාධනය
මධ්‍යම රජය අවශ්‍ය වන්නේ මෙතැන දී ය. හානියට පත් යටිතල පහසුකම් අලුත්වැඩියා කිරීම, ජීවත්වීමට සුදුසු නිවාස වෙත ජනතාවට නැවත යාමට උපකාර කිරීම, කුඩා ව්‍යාපාර නැවත ආරම්භ කිරීම යනාදිය සඳහා අවශ්‍ය අරමුදල් රැස් කිරීම ආදියට මධ්‍යම රජය වඩාත් සුදුසුය. මේ සම්බන්ධයෙන්, ටිරාන් අලස් විසින් මෙහෙයවන ලද පශ්චාත් සුනාමි ප්‍රතිසංස්කරණ සහ සංවර්ධන ඒජන්සියේ (RADA) පාඩම් ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය. රුපියල් මිලියන 200 ක මහජන මුදල් අයථා ලෙස පරිහරණය කිරීම සම්බන්ධයෙන් අලස් මහතා, එමිල් කාන්තන් (එල්ටීටීඊ අරමුදල් රැස් කරන්නෙකු යැයි කියනු ලැබේ) සහ තවත් දෙදෙනෙකුට එරෙහිව 2016 දී අධිචෝදනා ගොනු කරන ලදී. 2020 දී ගෝඨාභය රාජපක්ෂ රජය යටතේ නීතිපතිවරයා විසින් අධිචෝදනා පත්‍ර ඉල්ලා අස්කර ගන්නා ලදී.
2005 පනත මගින් නිර්මාණය කරන ලද අරමුදල හෝ 1993 පනතක් යටතේ පිහිටවු ප්‍රතිසංස්කරණ සහ පුනරුත්ථාපන අරමුදල, ප්‍රධාන සංස්ථා සහ විදේශගත ශ්‍රී ලාංකිකයන් වැනි අනෙකුත් ආයතන විසින් කරන ලද පරිත්‍යාග සඳහා තැන්පතු ස්ථානයක් ලෙස භාවිතා කළ හැකිය. විදේශීය රජයන්ගෙන් ලැබෙන දායකත්වයන් වඩාත් හොඳින් හසුරුවන්නේ විදේශ සම්පත් දෙපාර්තමේන්තුව සහ ඒකාබද්ධ අරමුදලය.1993 සහ 2005 පනත් යටතේ පිහිටුවන ලද මණ්ඩල සමඟ මෙම සියලු සම්පත් පාර්ලිමේන්තු අධීක්ෂණයට යටත් විය යුතුය.
ලබාගත් අරමුදල් දිස්ත්‍රික්කවලට බෙදා හැරීමේ කාර්යය මුදල් කොමිසමට හෝ 2005 පනත මගින් නිර්මාණය කරන ලද (ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද) ආපදා කළමනාකරණ කවුන්සිලයට පැවරිය හැකිය.
ක්‍රියාකාරී වෙළඳපොළක් නොමැති විට සහන සහ ප්‍රතිසාධනය යන දෙකට ම සැපයුම සහ ඉල්ලුම ගැළපීම අවශ්‍ය වේ.සහන සැලසීමේ දී, අවතැන් වූවන්ගේ නිශ්චිත සංඛ්‍යාව අනුව නිශ්චිත ස්ථානවල ඉල්ලුමට පිසූ ආහාර සැපයුම ගැළපීම අවශ්‍ය වේ. ප්‍රතිසාධනයේ දී , පස් කපන උපකරණවල ආසන්නතම ප්‍රභවයන් පිළිබඳ තොරතුරු අවශ්‍ය වේ. මේ සඳහා මෘදුකාංග කට්ටලයක් වන සහන, සුනාමියෙන් පසු ශ්‍රී ලාංකික ස්වේච්ඡා සේවකයන් විසින් සංවර්ධනය කරන ලදී. එය අමෙරිකාවේ මෑන්හැටන් සහ අනෙකුත් ස්ථානවල යොදාගෙන ඇති නමුත් ආපදා කළමනාකරණ මධ්‍යස්ථානය (DMC) යොදාගෙන නැත.
සහන මෘදුකාංග කට්ටලය හෝ ඒ හා සමාන පද්ධති මධ්‍යගතව යොදා ගැනීම අවශ්‍ය නොවේ. ආපදා නොවන කාලවල දී දත්ත සමුදායන් පිරවීම සහ ආපදා අවස්ථාවන්හි දී ඒවා භාවිතා කිරීම සඳහා වඩාත් සුදුස්සන් වන්නේ දිස්ත්‍රික් බලධාරීන් ය.
පූර්ව අනතුරු ඇඟවීම සහ සූදානම
බහු-උපද්‍රව ප්‍රවේශයේ දී, උපද්‍රව නිරීක්ෂණය කිරීමේ කාර්යය ආන්තික කාලගුණික සිදුවීම් සහ සුනාමි සඳහා නම් කාලගුණ විද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව වැනි විශේෂඥ ආයතන වෙත පැවරී ඇත. නමුත් නිසි කලට ආපදා අනතුරු ඇඟවීම් අසම්පූර්ණ තොරතුරු මත පදනම් වන බැවින්, විද්‍යාඥයින් විසින් අනතුරු ඇඟවීම් නිකුත් කරනු ලැබීම සුදුසු නොවේ. එවන් තීරණ දේශපාලන බලධාරීන් විසින් ගනු ලැබිය යුතු අතර, පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ මධ්‍යස්ථානයක් විසින් පැහැදිලි සහ අධිකාරී භාෂාවක් භාවිතා කරමින් නිවේදන නිකුත් කළ යුතුය.
කාලගුණ විද්‍යා හා වාරිමාර්ග දෙපාර්තමේන්තු සිංහල සහ ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් පමණක් අනතුරු ඇඟවීම් නිකුත් කිරීමෙන් දැකිය හැකි පරිදි, ආපදා කළමනාකරණ මධ්‍යස්ථානයේ ස්ථාපිත කරන ලද පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ මධ්‍යස්ථානය 2025 දී අසාර්ථක විය. ජාත්‍යන්තරව පිළිගත් පොදු අනතුරු ඇඟවීමේ ප්‍රොටෝකෝලයට (CAP) ඔවුන් අනුගත කිරීමට ගත් උත්සාහයන් අසාර්ථක විය. එය යොදවා තිබුණේ නම්, පරිවර්තකයන්ගේ භාවිතයකින් තොරව, දෙමළ භාෂාවට වඩා වැඩි භාෂා ගණනකට පරිවර්තන සිදු කළ හැකිව තිබිණි.
ප්‍රධාන ආපදා පිළිබඳ අනතුරු ඇඟවීම් මධ්‍යම රජය විසින් නිකුත් කිරීම වඩාත් සුදුසු ය. නමුත් ප්‍රාදේශීයකරණය වූ උපද්‍රව සම්බන්ධයෙන්, මධ්‍යම රජයේ ජාතික ගොඩනැගිලි පර්යේෂණ ආයතනය (NBRI) විසින් නිකුත් කරනු ලබන, ක්‍රියාමාර්ග ගත නොහැකි, දිස්ත්‍රික් මට්ටමින් කරන නායයෑම් අනතුරු ඇඟවීම්වලට වඩා දිස්ත්‍රික් සහ පහළ බලධාරීන්ට හොඳින් කටයුතු කළ හැකිය.
අභ්‍යාස ඇතුළු සූදානම් කිරීමේ ක්‍රියාකාරකම් කළ හැක්කේ ප්‍රජා මට්ටමින් පමණකි.
අවම කිරීම
මෙහි දී, ආපදාවකින් පසු එක් එක් ආපදා අවදානම් අවම කිරීමේ/කළමනාකරණ (DRR/DRM) ක්‍රියාකාරකම්වල කාර්ය සාධනය තක්සේරු කිරීම සඳහා කාර්ය සාධක බලකායන් පිහිටුවීමෙන් සහ උපදේශකයින් යෙදවීමෙන් මධ්‍යම ආයතනයට ප්‍රයෝජනවත් කාර්යභාරයක් ඉටු කළ හැකිය. මෙම සමාලෝචන මත පදනම්ව, ඊළඟ වතාවේ අවදානම් අඩු කිරීම සඳහා පියවර සකස් කිරීම සඳහා උපජාතික ආයතන සමඟ කටයුතු කළ හැකිය. වාර්තා පමණක් ප්‍රයෝජනවත් නොවේ. ඒවායේ සොයාගැනීම් අදාළ වගකීම් ඇති අය විසින් අභ්‍යන්තරීකරණය කළ යුතුය.
ආයතනික නිර්මාණය
ජනාධිපතිවරයාගේ ප්‍රධානත්වයෙන් යුත් අග්‍රාමාත්‍යවරයා ඇතුළු අමාත්‍යවරුන් 20 දෙනෙකු සහ සියලුම මහ ඇමතිවරුන් සහ විපක්ෂ මන්ත්‍රීවරුන් පස් දෙනෙකු (3 වන වගන්තිය) ඇතුළත් අවලස්සන ආපදා කළමනාකරණ කවුන්සිලයක් වසරකට සිව් වතාවක් රැස්විය යුතු වීම (5 වන වගන්තිය) 2005 පනතේ ප්‍රධාන අඩුපාඩු අතරට ඇතුළත් වෙයි. එහි අනෙක් ප්‍රධාන දෝෂය වූයේ බාහිරව අරමුදල් සපයන ව්‍යාපෘති මත අධික ලෙස රඳා පැවතීමේ ආකෘතිය යි.
සුළි කුණාටුවට පෙර කවුන්සිලයේ අවසාන රැස්වීම 14 වැන්න වීම (නීතිය අනුගමනය කර තිබුණේ නම් එය විය යුතුව තිබූ ලෙස 100 වැන්නය) මගින් සැලසුම්වල අසාර්ථකත්වය සනාථ වේ. 4(ඈ) වගන්තිය මගින් නියම කර ඇති පරිදි, ඕනෑම ව්‍යසනයක දී හදිසි ප්‍රතිචාර දැක්වීම, ප්‍රතිසාධනය, සහන, පුනරුත්ථාපනය සහ ප්‍රතිසංස්කරණය සඳහා පහසුකම් සැලසීමට මෙම දැවැන්ත කවුන්සිලයට නොහැකි බව පැහැදිලි විය යුතුව තිබිණි.
2005 පනතේ කතුවරුන්ගේ කෑදර අභිප්‍රාය 17 වන වගන්තියෙන් පැහැදිලි වේ. එය එහි ආපදා කළමනාකරණ මධ්‍යස්ථානයේ ක්‍රියාකාරකම් සඳහා අරමුදල් සපයන මූලාශ්‍ර දක්වා ඇති 17 වන වගන්තියෙන් පැහැදිලි වෙයි : ඒ "(අ) කවුන්සිලයේ ආරම්භක ප්‍රාග්ධනය ලෙස ඒකාබද්ධ අරමුදලෙන් ලැබෙන මුදල්; (ආ) කවුන්සිලය එහි කාර්යයන් ඉටු කිරීමේ දී ලැබිය හැකි සියලු මුදල්; සහ (ඇ) ශ්‍රී ලංකාව තුළ හෝ ඉන් පිටත ඕනෑම නීත්‍යානුකූල මූලාශ්‍රයකින් ණය, පරිත්‍යාග, තෑගි හෝ ප්‍රදාන ලෙස කවුන්සිලයට ලැබිය හැකි සියලු මුදල්." වශයෙනි. 17(අ) වගන්තිය යටතේ ආරම්භක ප්‍රාග්ධනය 2005 දී රුපියල් මිලියන 10 ක් වූ අතර එය වැටුප් සඳහා පවා ප්‍රමාණවත් නොවීය. විදේශීය පරිත්‍යාගශීලීන් ශ්‍රී ලංකාවේ අවදානම් අවම කිරීමේ/කළමනාකරණ (DRR/DRM) ක්‍රියාකාරකම් සඳහා සම්පූර්ණයෙන් ම අරමුදල් සපයනු ඇතැයි ඔවුන් වැරදි ලෙස කල්පනා කළහ.
පනතේ නිතිපතා විසර්ජන සඳහා විධිවිධාන නොමැත. එහෙත්, සෑම වසරක ම මුදල් වෙන් කරනු ලැබේ. නමුත් ප්‍රමාණවත් නැත.
අනතුරු අවදානම් සිතියම් වැනි ආපදා කළමනාකරණ මධ්‍යස්ථානයේ වසර 15 කට පමණ පෙර සකස් කරන ලද බොහෝ ප්‍රයෝජනවත් නිමැවුම් නිපදවා ඇත්තේ විදේශ අරමුදල් සහිත ව්‍යාපෘති මගිනි. ව්‍යාපෘති සම්බන්ධයෙන් සිදුවන ආකාරයට, අඛණ්ඩතාවයක් සහ පසු විපරමක් නොමැත. එම සිතියම් කෙටියෙන් සාකච්ඡා කරන ලද අතර, මා ඇතුළු පිටස්තර පුද්ගලයින් කිහිප දෙනෙකු විසින් දැක ඇති ඒවා, පසුව වළලනු ලැබීය. කොත්මලේ වේල්ල කැඩී යාමකින් ඇතිවිය හැකි ගංවතුර තත්ත්වය සිතියම්ගත කිරීමෙන් පුරෝකථනය කර ඇති පරිදි, කොත්මලේ වේල්ල විවෘත කිරීමෙන් සිදුවු හානිය පරීක්ෂා කිරීම තවමත් අධ්‍යාපනික වනු ඇත.
කළ යුත්තේ කුමක්ද?
බලගතු උප සභාපති තනතුරක් සහිත, අරමුණට ගැළපෙන, කුඩා කවුන්සිලයකට, ආපදා සූදානම් වීමේ සැලසුම් අනුමත කිරීම සහ මූල්‍ය වියදම් අධීක්ෂණය කිරීම වැනි කාලයට සංවේදී නොවන කාර්යයන් සඳහා වගකිම ලබාදිය යුතුය. ජනාධිපතිවරයා සභාපතිවරයා විය යුතු නමුත් සියලු ම රැස්වීම්වලට සහභාගී වීමට අපේක්ෂා නොකළ යුතු ය. උප සභාපතිවරයා සහ ජනාධිපති ලේකම්වරයා සම සභාපතිවරුන් ලෙස කටයුතු කරන කුඩා විධායක කමිටුවක්, මහජන අනතුරු ඇඟවීම් නිකුත් කිරීම සහ ආපදා තත්වයක් ප්‍රකාශ කිරීම වැනි කාල සංවේදී තීරණ සඳහා වගකිව යුතුය.
මෙහෙයුම් කාර්යයන් දිස්ත්‍රික් ලේකම්වරයා යටතේ දිස්ත්‍රික් මට්ටමේ ඒකක වෙත පවරනු ලබන අතර, ඔවුන්ට පළාත් පාලන මට්ටමට කාර්යයන් පැවරීමට සහ රාජ්‍ය නොවන සංවිධානවල ක්‍රියාකාරකම් සම්බන්ධීකරණය කිරීමට බලය හිමි වෙයි.
ආපදා අවදානම් අවම කිරීමේ/කළමනාකරණ (DRR/DRM) ක්‍රියාකාරකම් සඳහා ප්‍රමාණවත් වන පරිදි මධ්‍යම රජයෙන් සහ පළාත් සභා අයවැයෙන් නිතිපතා සැලැස්ම මත පදනම් වූ අරමුදල් වෙන් කිරීම සහ විවිධ මට්ටම්වල කැපවූ විශේෂිත පුද්ගලයින් යෙදවීම අවශ්‍ය වේ. වර්තමානයේ මෙන් නොව ඕනෑ ම ව්‍යාපෘතියක් සමස්ත මෙහෙයුම් සැලසුම් සමඟ ඒකාබද්ධ කළ යුතු ය.
(සටහන | මහාචාර්ය රොහාන් සමරජීව)
දේශපාලන හා සමාජ ක්‍රියාකාරික
rohan@lirneasia.net
Chair, LIRNEasia (www.lirneasia.net)
Twitter: @samarajiva
https://www.linkedin.com/in/rohan-samarajiva-39199918/
Most recent publication: https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/14614448221143428
Most recent book: https://www.idrc.ca/en/book/infocus-information-lives-poor-fighting-poverty-technology
