අස්ථාවරව මෙන්ම බියපත්ව
බුද්ධිමත් අපේක්ෂාවන් වියැකී යද්දී
පහත්, වංක දශකයක
කෝපයේ සහ බියේ රළ
පෘථිවියේ දීප්තිමත් මෙන්ම
අඳුරු බිම් හරහා ද ගලා යයි
අපගේ ගෘහ ජීවිත ද යට වෙයි
සැප්තැම්බර් රාත්‍රිය
මරණයේ කර්කශ දුගඳින්
දූෂණය වී ඇත.
- ඩබ්ලිව්.එච්. ඕඩන්ගේ "1939 සැප්තැම්බර් 1" කවියේ පළමු පද පේලිය
යුද්ධයක හරි වැරැද්ද තක්සේරු කිරීම හෝ එහි ප්‍රතිඵලය පිළිබඳව අනාවැකි පළ කිරීම විනෝදාත්මක විය හැකිය. එහෙත්, ශ්‍රී ලංකාවේ ශක්තීන් සහ ලෝකය තුළ එහි ස්ථානගත වීම පිළිබඳ විශ්ලේෂණයකින් පැහැදිලි වන්නේ නෙතන්යාහු සහ ට්‍රම්ප් විසින් මුදාහරින ලද සිදුවීම්වලට බලපෑම් කිරීමට හෝ ඒවා හැඩගැස්වීමට ශ්‍රී ලංකාවට නොහැකි බවයි.
අපට කළ හැක්කේ ඒවා තේරුම් ගැනීමට උත්සාහ කිරීමත්, විවිධ තත්ත්වයන් පුරෝකථනය කරමින් අපගේ පුරවැසියන්ට සිදුවිය හැකි අහිතකර බලපෑම් අවම කිරීමට කටයුතු කිරීමත් පමණි. අවසන් වරට ගැටුම් කලාපයකින් පුරවැසියන් ඉවත් කරගැනීමට ශ්‍රී ලංකාවට සිදුවූ අවස්ථාවේදී අපට ඉන්දියාවේ කාරුණිකත්වය මත යැපීමට සිදුවිය. ගැටුම් පවතින කලාපයේ සිටින මිලියනයකට අධික ශ්‍රී ලාංකිකයින් මේ මොහොතේ කිසියම් බරපතළ අනතුරක සිටින බව මෙයින් අදහස් කරන්නේ නැත.
වටහා ගැනීම
ලෝකයේ සිදුවෙමින් පවතින දේ සහ ඒ තුළ අපගේ ස්ථානය පිළිබඳව අප අවබෝධයෙන් සිටිය යුත්තේ මන්ද යන්න පිළිබඳව අපට ඉගෙනීමට අවස්ථාව ලැබී තිබේ. එයට හේතුව, ලෝකය සමග අපගේ අන්තර් සම්බන්ධිතභාවයයි. දුරස්ථ යුද්ධයක් අපගේ එදිනෙදා ක්‍රියාකාරකම්වලට බාධා ඇති කිරීම ආරම්භ කර ඇත. හෝමූස් සමුද්‍ර සන්ධිය තුළ පවතින තත්ත්වය හේතුවෙන් මීළඟ වගා කන්නයේදී පොහොර හිඟයක් මෙන්ම මිල ඉහළ යාමක්ද දැකගත හැකි වනු ඇත. සාමාන්‍යයෙන් අපගෙන් බොහෝ දුරස්ථ කාරණාවලට අප ලබාදෙන්නේ සුළු වැදගත්කමකි. ඒවායේ බලපෑම අවම යයි අපි සිතන්නෙමු. එහෙත්, මෙම අන්තර් සම්බන්ධිත ගෝලීය සන්දර්භය තුළ අප සමීපත්වය සහ වැදගත්කම යළි නිර්වචනය කරගත යුතුය.
වර්තමාන යුද්ධයේ ගැටුම් කලාපය රතු මුහුදේ සිට පර්සියානු/අරාබි ගල්ෆ් කලාපය හරහා ඇෆ්ගනිස්ථාන දේශසීමාව දක්වා විහිදේ. සයිප්‍රසයේ පිහිටි බ්‍රිතාන්‍ය රාජකීය ගුවන් හමුදා (RAF) කඳවුරකට ඩ්‍රෝන ප්‍රහාර එල්ල වීම සහ අපගේ මුහුදු සීමාවට ආසන්නයේ යුද නෞකාවකට එල්ල වූ ප්‍රහාරයෙන් යෝජනා කරන්නේ මෙම සීමාවන් විචල්‍ය බවයි. මෙය දැනට ප්‍රධාන වශයෙන් ගුවන් යුද්ධයක් වන බැවින් දැවැන්ත ගුවන් අවකාශයකට බලපෑම් එල්ල වී ඇත. ලෙබනනයේ භූමි යුද්ධයක් ආරම්භ වී ඇති අතර මුහුදේ යුද්ධයද ආසන්නයටම පැමිණ තිබේ. මෙය අසමමිතික යුද්ධයකි. ඊශ්‍රායලය, එක්සත් ජනපදය සහ ඔවුන්ගේ අරාබි මිත්‍ර රටවල අති නවීන, මිල අධික ආයුධවලට එරෙහිව ඉරානය සාපේක්ෂව අඩු වියදම් සහෙඩ් (Shahed) ඩ්‍රෝන රංචු පිටින් යොදවයි. සාපේක්ෂව අඩු පිරිවැයකින් ඉරානය විසින්ම නිෂ්පාදනය කරනු ලැබීමේ වාසිය සහෙඩ් ඩ්‍රෝන යානාවලට ඇත. ඒවා යුක්‍රේනයට එරෙහිව යුද පිටියේදී පන්නරය ලැබූ ආයුධය.
ගල්ෆ් රාජ්‍යයන් විසින් ගොඩනගන ලද ගුවන් සේවා කේන්ද්‍රස්ථාන තාවකාලිකව භාවිතයට ගත නොහැකි තත්ත්වයකට පත්ව ඇත. එසේම, ඒවාට සිදුවූ කීර්තිනාමයේ හානිය දිගු කාලීන විය හැකිය. ශ්‍රී ලාංකිකයින්ගේ සහ සංචාරකයින්ගේ ගමන් සැලසුම්වලට බාධා එල්ල වී තිබේ. බලපෑමට ලක්වූ සුපිරි සම්බන්ධක ගුවන් සේවා (super connectors - ඩුබායිහි එමිරේට්ස්, ඩෝහාහි කටාර් එයාවේස් සහ අබු ඩාබිහි එටිහාඩ් එයාවේස්) තුන මගින් ශ්‍රීලංකන් ගුවන් සේවය විසින් ප්‍රවාහනය කරනවාට වඩා තරමක් වැඩි මගීන් සංඛ්‍යාවක් ශ්‍රී ලංකාවට රැගෙන එන ලදී. ශ්‍රීලංකන් ගුවන් සේවය විසින් රැගෙන එනු ලබුවේ මගීන් හතර දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකු පමණි.
ගල්ෆ් කලාපය පදනම් කරගත් සුපිරි සම්බන්ධක ගුවන් සේවාවලින් ප්‍රවේශපත්‍ර ලබාගත් මගීන් සඳහා ඇත්තේ කෙටිකාලීන විසඳුම් අතළොස්සක් පමණි. එම ගුවන් සමාගම්වල ගුවන් යානා සමූහයන් විවිධ ගුවන් තොටුපොළවල නවතා ඇත. මෙය සංචාරක කර්මාන්තයට සහ එයින් යැපෙන ජීවනෝපාය මාර්ගවලට බලපායි. යුරෝපීය සහ රුසියානු සංචාරකයින්ගෙන් 40%කට වඩා වැඩි පිරිසක් ගල්ෆ් කලාපීය ගුවන් සේවා හරහා පැමිණෙන බව තක්සේරු කල හැක. වාසනාවකට මෙන් ඉන්දියානු සහ අනෙකුත් ආසියානු සංචාරකයින්ට මෙයින් බලපෑමක් සිදුවී නොමැත. ඉන්ධන මිල ගණන් හේතුවෙන් එම සංචාරක පිරිස්වලට බලපෑම් ඇති වීමට යම් කාලයක් ගතවනු ඇත.
වසර ගණනාවක් පුරා ක්‍රියාත්මක වන ආර්ථික සම්බාධක හේතුවෙන් ඉරානය සමඟ ශ්‍රී ලංකාවේ වෙළෙඳාම පහත වැටී ඇත. උදාහරණයක් ලෙස, හුවමාරු භාණ්ඩයක් ලෙස තේ භාවිතා කරමින් ඉරානයෙන් ලබාගත් බොරතෙල් සඳහා ගෙවිය යුතු මුදල් ක්‍රමානුකූලව පියවමින් තිබේ. එම ගෙවීම් තවමත් අවසන් වී නොමැත.
ඉරානය සමඟ වෙළෙඳාම් කරන රටවලට අතිරේක 25%ක තීරුබද්දක් පැනවීමට ට්‍රම්ප් කළ තර්ජනය නොසලකා හැරීමට රජය ගත් තීරණය නිවැරදි බව පෙනෙන්නට තිබේ. භාණ්ඩ හුවමාරු ක්‍රමය යටතේ අපනයනය කරන තේ (ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 62.14) පසෙකින් තැබුවහොත්, සමස්ත අපනයන ප්‍රමාණය ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 5ක් වැනි නොසලකා හැරිය හැකි අගයකි. 2024 වසරේ ආනයන ප්‍රමාණය ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 2.4ක් විය.
යුද පෙරමුණේ සිටින ගල්ෆ් රාජ්‍යයන් සමඟ ශ්‍රී ලංකාව සැලකිය යුතු වෙළෙඳ භාණ්ඩ හුවමාරුවක් සිදු කරයි. 2024 වසරේදී භාණ්ඩ සඳහා 7 වැනි විශාලතම අපනයන ගමනාන්තය වූයේ එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයයි (ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 334.63). සේවා වෙළෙඳාම මීට වඩා විශාල විය හැකිය. එහි ශ්‍රී ලාංකික ශ්‍රමිකයින් 350,000ක් සේවය කරති. බොහෝ ශ්‍රී ලාංකික සමාගම්වල සහ ධනවත් පුද්ගලයින්ගේ කාර්යාල හෝ නියෝජිතායතන එහි පවතින බැවින් සැබෑ වටිනාකම් මීට වඩා වැඩි විය හැකිය. සුපිරි සම්බන්ධක ගුවන් සේවා හේතුවෙන් එය සංචාරකයින් සඳහා ප්‍රධාන ගමන් පථයක්ද වේ. එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය වෙත කරනු ලබන අපනයනවලට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් (ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 1,291) ශ්‍රී ලංකාව එරටින් ආනයනය කරයි. සීනි, බේකරි නිෂ්පාදන, කම්බි, මත්ස්‍ය ආහාර ආදී භාණ්ඩ එහි නිෂ්පාදනය කරනවාට වඩා ඒවා මෙරටට ගෙන එන්නේ එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය හරහා බව පෙනෙන්නට තිබේ.
සවුදි අරාබිය වෙත කරනු ලබන අපනයනවලින් ශ්‍රී ලංකාව ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 115.42ක් උපයා ගන්නා අතර, ඉන් වැඩි ප්‍රමාණයක් තේ (මිලියන 72) වේ. කෙසෙල් අපනයනය ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 7ක් පමණ වේ. ආනයන සැලකීමේදී ඛනිජ තෙල් සහ ගෑස් ආනයනය ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 63ක් ලෙස වාර්තා වේ. ප්ලාස්ටික් ආනයනය ඊටත් ඉහළය. සවුදි අරාබියෙහි ශ්‍රමිකයින් 246,139ක් ජීවත් වන බව වාර්තා වේ. කටාර් රාජ්‍යය වෙත සිදුකරන ප්‍රධානතම ශ්‍රී ලාංකික අපනයන අතරට කෙසෙල් ඇතුළත් වීමද සිත්ගන්නා කරුණකි.
දැනටමත් මිල ඉහළ යමින් පවතින ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදනවලට අමතරව, පොහොර මිල සහ හිඟය පිළිබඳවද ශ්‍රී ලංකාවට කනස්සල්ලට පත්වීමට සිදුවන බව පෙනේ. අපි සවුදි අරාබියෙන් ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 8ක් පමණ වටිනා පොහොර ආනයනය කරන්නෙමු. එමෙන්ම, ජෝර්දානයෙන් ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 3.8ක් සහ කටාර් රාජ්‍යයෙන් ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 30ක් වටිනා ආනයනයන් සිදු කරන්නෙමු. බහරේනයෙන් ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 13ක පොහොර ආනයනය කෙරේ.
හෝමූස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා ගමන් කරන භාණ්ඩවල ප්‍රතිශතයන් සමඟ මෙය සමපාත වේ. ලෝකයේ සල්ෆර් ප්‍රමාණයෙන් 44%ක්ද, යුරියාවලින් 31%ක්ද, ඇමෝනියාවලින් 18%ක්ද, සැකසූ පොස්පේට් 15%ක්ද එම භාණ්ඩ අතර වේ. මේ වන විට සිදුවෙමින් පවතින පරිදි රක්ෂණ ගාස්තු ඉහළ යාම සහ සැපයුම්කරුවන් විසින් වැළැක්විය නොහැකි අසාමාන්‍ය තත්ත්වයන් (force majeure) ප්‍රකාශයට පත් කිරීම හේතුවෙන් සැපයුමට සහ මිල ගණන්වලට බලපෑම් එල්ල වනු ඇත.
හැඩගැසීම
නෙතන්යාහු සහ ට්‍රම්ප් මෙම යුද්ධය ආරම්භ කරන විටත් ලෝකය පැවතියේ අවිනිශ්චිත තත්වයකය. ට්‍රම්ප්ගේ අස්ථාවර තීරුබදු ප්‍රතිපත්තිවලින් ඇතිවූ අර්බුදකාරී තත්ත්වය යුද්ධය සහ ඉරානයේ ප්‍රතිචාරය මගින් තවදුරටත් උග්‍ර කර ඇත. සෑම රටක්ම සහ සෑම සමාගමක්ම තම යැපීම් විවිධාංගීකරණය කිරීම හරහා එක්සත් ජනපදයේ ක්‍රියාමාර්ග මගින් නිර්මාණය වූ අවදානම් කළමනාකරණය කරගැනීමට උත්සාහ කරයි.
ලෝක පිළිවෙල බිඳවැටීම කෙතරම්ද යත්, ගැටලුව පිළිබඳව සිතීම සඳහා මාර්ග යෝජනා කිරීමට වඩා වැඩි යමක් ඉදිරිපත් කිරීම අනුවණකමක් වනු ඇත. අන්තර්ජාලයේ සැලසුම අවදානම් දරාගත හැකි එකකි. මගේ අභාවප්‍රාප්ත සගයෙකු වූ අබු සයීද් ඛාන් සහ මා විසින් ඩිජිටල් යටිතල පහසුකම්වල අවදානම සම්බන්ධයෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ ආසියානු සහ පැසිෆික් කලාපීය ආර්ථික සහ සමාජ කොමිෂන් සභාවට (UN ESCAP) සහ සාමාජික රටවලට උපදෙස් ලබාදීමේදී අපි අන්තර්ජාලයේ අනුරූපකය ප්‍රයෝජනයට ගත්තෙමු. අන්තර්ජාලය සැලසුම් කර ඇත්තේ අසාර්ථකත්වයන් මඟහැර ගමන් කිරීමට හැකි වන පරිදිය.
එහෙත්, එම වකවානුව වන විට, ආසියා පැසිෆික් කලාපය සබ්මැරීන් කේබල් මත පමණට වඩා යැපීම හේතුවෙන් එලෙස මඟහැර යාමට තිබුණේ ඉතා සුළු ඉඩකඩකි. එකල බංග්ලාදේශයේ අන්තර්ජාලය රඳා පැවතියේ එක් සබ්මැරීන් කේබලයක් මත පමණි. දැන් මෙහෙයුම් මට්ටමේ පවතින කේබල් දෙකක් ඇති අතර, තවත් ඒවා ඉදිරියට පැමිණීමට නියමිතය. එවකට ඉන්දියාව හරහා අන්තර්ජාල ගමනාගමනය සිදු වූයේ නැත. මේ වන විට භෞමිකවද සම්බන්ධතා පවතී. ආසියාව පුරා තවත් භෞමික සහ දෙමුහුන් කේබල් පවතී.
ඔබේ දූපත ලෝකය සමඟ සම්බන්ධ කරන්නේ එකම කේබලයකින් පමණක් නම්, අවදානම ඉතා ඉහළය. කේබල් කිහිපයක් තිබුණද ඒවා එකම ස්ථානයකට සම්බන්ධ වන්නේ නම්, අවදානම අඩු වුවත් එය තවමත් පහව නැත. හොංකොං රජය විසින් කේබල් කිහිපයක් තම භූමියට සම්බන්ධ කිරීමට දිරිගන්වා ඇත. එසේම, ගොඩබෑමේ මධ්‍යස්ථාන විවිධ ස්ථානවල පිහිටුවීමේ අමතර පියවරක්ද ගෙන තිබේ. එවැනි අවස්ථාවක අවදානම තවත් අඩු වේ. එම තර්කය දත්ත මධ්‍යස්ථානවලට මෙන්ම අනෙකුත් සෑම දෙයකටම පාහේ විස්තෘත කළ හැකිය.
සුපිරි සම්බන්ධක ගුවන් සේවා මගින් ලබා දෙන වාසි පිළිබඳව මිලදී ගැනීමේ තීරණ ගන්නා මගීන්ට හොඳ අවබෝධයක් තිබේ. එහෙත්, එකිනෙකට ආසන්නව ගල්ෆ් කලාපය පදනම් කරගත් එවැනි ගුවන් සේවා තුනක් පවත්වා ගැනීම එතරම් හොඳ අදහසක් නොවූ බව දැන් පෙනෙන්නට තිබේ. කේන්ද්‍රස්ථානයක් ස්ථාපිත වූ පසු එය විස්ථාපනය කිරීම අපහසුය. කලින් ස්ථාපිත කලාපීය කේන්ද්‍රස්ථාන ගුවන් තොටුපොළවල් විස්ථාපනය කිරීමට ක්වාලාලම්පූර් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපොළ දැරූ උත්සාහය අසාර්ථක වීමෙන් ඒ බව මනාව ඔප්පු වේ.
මෙම සංසිද්ධිය සෘජු ජාල බලපෑම් මගින් පැහැදිලි කෙරේ. මේ සම්බන්ධ විෂය දැනුම තුළ සෘජු සහ වක්‍ර යනුවෙන් ජාල බලපෑම් වර්ග දෙකක් පිළිබඳ සඳහන් වේ. සෘජු ජාල බලපෑම් යනු ගැනුම්කරුවන්ගේ සංඛ්‍යාව නිෂ්පාදනයක වටිනාකමට සෘජුවම බලපෑම් කිරීම තුළින් ජනනය වන බලපෑම්ය. අතිරේක පරිශීලකයින් එකතු වීම මගින් පවතින පරිශීලකයින්ට නිෂ්පාදනයේ වටිනාකම වැඩි කරයි. ගුවන් තොටුපොළක මගීන් වැඩි වන තරමට එහි සම්බන්ධතා වඩාත් යහපත් වනු ඇත. වක්‍ර ජාල බලපෑම් දැකගත හැක්කේ යම් භාණ්ඩයක (උදාහරණයක් ලෙස මුද්‍රණ යන්ත්‍ර) පරිශීලකයින් සංඛ්‍යාව වැඩි වන විට පරිපූරක භාණ්ඩ (ටෝනර් කාට්‍රිජ් වැනි) පහසුවෙන් ලබා ගැනීමට හැකි වීම හෝ ඒවායේ මිල අඩුවීම වැනි අවස්ථාවන්හිදීය.
සෘජු ජාල බලපෑම් හේතුවෙන් කේන්ද්‍රස්ථාන තොටුපලකට ඇතැම් වාසි තිබුණද, සෑම කේන්ද්‍රස්ථාන තොටුපොලක්ම කලාපයේ අනෙකුත් කේන්ද්‍රස්ථාන සමඟ තරග කරන බවත්, ඒ හේතුවෙන් එය තරගකාරී පීඩනයෙන් මිදී නොමැති බවත් සත්‍යයකි. ගල්ෆ් ගුවන් තොටුපොළවලට සහ සුපිරි සම්බන්ධක ගුවන් සේවාවලට සිදුවූ කීර්තිනාමයේ හානිය මගින් වේගයෙන් ව්‍යාප්ත වන ආසියානු වෙළඳපොළ තුළ අනෙක් අයට අවස්ථාවන් නිර්මාණය විය හැකිය.
(සටහන | මහාචාර්ය රොහාන් සමරජීව)
දේශපාලන හා සමාජ ක්‍රියාකාරික
rohan@lirneasia.net
Chair, LIRNEasia (www.lirneasia.net)
Twitter: @samarajiva
https://www.linkedin.com/in/rohan-samarajiva-39199918/
Most recent publication: https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/14614448221143428
Most recent book: https://www.idrc.ca/en/book/infocus-information-lives-poor-fighting-poverty-technology
