2026 මාර්තු 4 වන දින, ශ්‍රී ලංකාවේ සෙවීම් සහ මුදවාගැනීමේ කලාපයට ආසන්න ජාත්‍යන්තර මුහුදේදී, ඇමරිකානු නාවික හමුදාවට අයත් සබ්මැරීනයක් විසින් ඉරාන නාවික හමුදාවේ 'IRIS Dena' ප්‍රහාරක නෞකාව ගිල්වා දැමීම [1], ශ්‍රී ලංකාව පෙර නොවූ විරූ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික අභියෝගයකට මුහුණ පෑමට සලස්වා ඇත.
මෙම සිදුවීමෙන් අනතුරුව, තවත් ඉරාන නෞකාවක් වන 'IRIS Bushehr' හට ශ්‍රී ලංකාවේ වරායක රැකවරණ සැලසීමට සිදුවීමත් සමඟ, ජනාධිපති අනුර කුමාර දිසානායකගේ නායකත්වයෙන් යුත් ජාතික ජන බලවේග (NPP) රජය, සිය මධ්‍යස්ථ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය සහ මානුෂීය බැඳීම් ආරක්ෂා කර ගනිමින්, බලවතුන්ගේ ගැටුමක අනියම් පාර්ශවකරුවෙකු වීමේ අවදානමෙන් මිදීමට උත්සාහ දරමින් සිටී.
මානුෂීය ප්‍රතිචාරය සහ ජාත්‍යන්තර නීතිය
ගිලී යමින් තිබූ 'IRIS Dena' නෞකාවෙන් ආධාර ඉල්ලා සිටි සැනින්, ශ්‍රී ලංකා නාවික හමුදාව සහ වෙරළාරක්ෂක දෙපාර්තමේන්තුව ක්‍රියාත්මක වූයේ, එක්සත් ජාතීන්ගේ සාගර නීතිය පිළිබඳ සම්මුතිය (UNCLOS) සහ මුහුදේ ජීවිත ආරක්ෂාව සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර සම්මුතිය (SOLAS) යටතේ තමන් වෙත පැවරී ඇති ජාත්‍යන්තර නීතිමය වගකීම්වලට අනුකූලවය.
මෙම මෙහෙයුමේදී ඉරාන නාවිකයින් 32 දෙනෙකුගේ ජීවිත බේරා ගැනීමට හැකිවූ අතර, 87 දෙනෙකුගේ මළ සිරුරු සොයා ගන්නා ලදී [2]. ඉන් දිනකට පසු, කාර්මික දෝෂයකට ලක්වූ 'IRIS Bushehr' නෞකාව සහ එහි සිටි 208 දෙනෙකුගෙන් යුත් කාර්ය මණ්ඩලයද ශ්‍රී ලංකාවේ සහාය පැතීය. රජය, එම නෞකාව ත්‍රිකුණාමලය වරාය වෙත රැගෙන ඒමට සහ කාර්ය මණ්ඩලය ගොඩබිමට ගෙන්වා ගැනීමට කටයුතු කළේය [3]. ශ්‍රී ලංකාවේ මෙම මානුෂීය ක්‍රියාමාර්ගය ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාවගේ පැසසුමට ලක්වුවද [4], ඇමරිකානු රජය විසින් ඉරාන නාවිකයින් නැවත සියරට භාර නොදෙන ලෙස ශ්‍රී ලංකාවට පීඩනයක් එල්ල කරමින් සිටින බවටද වාර්තා පළ විය [5].
ඉන්දු-ඇමරිකානු ආරක්ෂක සන්ධානය සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ස්වෛරීත්වයට වන බලපෑම
මෙම ගැටුමේදී ශ්‍රී ලංකාව මුහුණ දෙන වඩාත් සංකීර්ණ අභියෝගය වන්නේ, කලාපීය බලවතා වන ඉන්දියාවේ භූමිකාවයි. ඉන්දියාව, ඇමරිකාව සමඟ ආරක්ෂක ගිවිසුම් ජාලයකින් බැඳී සිටින අතර, එය ශ්‍රී ලංකාවේ ස්වාධීන විදේශ ප්‍රතිපත්තියට සෘජු බලපෑමක් එල්ල කරයි. මෙම ගිවිසුම් අතර, පහත සඳහන් ගිවිසුම් ප්‍රධාන වේ:
ගිවිසුම අත්සන් කළ වර්ෂය ප්‍රධාන අරමුණ
මෙම ගිවිසුම් හරහා ඉන්දියාව, ඇමරිකානු යුද යාන්ත්‍රණයේ සමීප සහකරුවෙකු බවට පත්ව ඇත. ඉරානය සමඟ යුදමය තත්ත්වයක් පවතින අවස්ථාවක, ඇමරිකානු නෞකාවලට ඉන්දියානු වරායන් සහ මුහුදු සීමාවන් භාවිතා කිරීමට LEMOA ගිවිසුම යටතේ ඉඩ සැලසීමට වොෂින්ටනය, නව දිල්ලියට බලපෑම් කිරීමේ ඉහළ සම්භාවිතාවක් පවතී (Deccan Herald, 5.3.26)
මෙම තත්ත්වය ශ්‍රී ලංකාවට තීරණාත්මක වන්නේ, 2025 අප්‍රේල් මසදී වත්මන් NPP රජය විසින් ඉන්දියාව සමඟ අත්සන් කරන ලද ආරක්ෂක සහයෝගීතාව පිළිබඳ අවබෝධතා ගිවිසුම (MoU on Defence Cooperation) හේතුවෙනි [6]. මෙම ගිවිසුමේ නිශ්චිත අන්තර්ගතය මෙතෙක් පාර්ලිමේන්තුවට හෝ මහජනතාවට හෙළි කර නොමැති අතර, එය ඉන්දු-ඇමරිකානු ආරක්ෂක ගිවිසුම් සමඟ වක්‍රව හෝ ශ්‍රී ලංකාව බැඳ තබන්නේද යන්න පිළිබඳව බරපතල ප්‍රශ්නාර්ථයක් මතු කරයි. තවද, 2025 නොවැම්බර් මාසයේදී ශ්‍රී ලංකාව, ඇමරිකානු ජාතික ආරක්ෂක බලකාය සමඟද රාජ්‍ය හවුල්කාරීත්ව වැඩසටහනක් (State Partnership Program) යටතේ අවබෝධතා ගිවිසුමක් අත්සන් කර තිබීම [7], තත්ත්වය තවත් සංකීර්ණ කරයි.
උපායමාර්ගික නිර්දේශ
පවතින අර්බුදකාරී තත්ත්වය හමුවේ, ශ්‍රී ලංකාව සිය ස්වෛරීත්වය, ජාතික ආරක්ෂාව සහ ආර්ථික ස්ථාවරත්වය ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා කඩිනම් සහ දුරදක්නා උපායමාර්ගික පියවර ගත යුතුය.
1 - විනිවිදභාවය:
රජය විසින් 2025 දී ඉන්දියාව සහ ඇමරිකාව සමඟ අත්සන් කරන ලද ආරක්ෂක ගිවිසුම් දෙකෙහිම අන්තර්ගතය වහාම පාර්ලිමේන්තුවට ඉදිරිපත් කර, මහජන විවාදයකට ලක් කළ යුතුය. රටේ ආරක්ෂාවට අදාළ රහස්‍ය ගිවිසුම්, ජාතික ස්වෛරීත්වයට තර්ජනයක් විය හැකි අතර, යුදමය වාතාවරණයක් තුළ අනවශ්‍ය සැක සංකා සහ ගැටුම් උත්සන්න වීමට හේතු විය හැක.
2 -රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික ස්ථාවරත්වය:
ශ්‍රී ලංකාව, සිය ක්‍රියාකලාපය තීරණය වන්නේ රහසිගත සන්ධාන මත නොව, ජාත්‍යන්තර නීතිය සහ මානුෂීය වගකීම් මත බව වොෂින්ටනය, ටෙහෙරානය, නව දිල්ලිය, බීජිං සහ මොස්කව් ඇතුළු සියලු පාර්ශව වෙත පැහැදිලිව සහ ස්ථිරව දැනුම් දිය යුතුය. මධ්‍යස්ථ විදේශ ප්‍රතිපත්තියක් පවත්වාගෙන යාම මෙහිදී අත්‍යවශ්‍ය වේ.
3 - කලාපීය සහයෝගීතාව:
දකුණු ආසියානු කලාපීය සහයෝගිතා සංවිධානය (SAARC) නැවත සක්‍රීය කර, කලාපයේ රටවල් මුහුණ දෙන පොදු ආරක්ෂක සහ ආර්ථික අභියෝග පිළිබඳව සාකච්ඡා කිරීමට වේදිකාවක් නිර්මාණය කළ යුතුය. කලාපය, බලවතුන්ගේ ගැටුම් සඳහා තෝතැන්නක් වීම වැළැක්වීමට ඒකාබද්ධ ප්‍රවේශයක් ගැනීම වැදගත් වේ.
නිගමනය
ශ්‍රී ලංකාව, ඉරාන නාවිකයින් බේරා ගනිමින් සිය මානුෂීය වගකීම ඉටු කළද, එය හුදෙක් ආරම්භය පමණි. ඉන්දු-ඇමරිකානු ආරක්ෂක සන්ධානය සහ ශ්‍රී ලංකාව එම ජාලය සමඟ ඇති කරගෙන ඇති අපැහැදිලි බැඳීම්, රට නොදැනුවත්වම මහා බලවතුන්ගේ යුද්ධයක පාර්ශවකරුවෙකු බවට පත් කිරීමේ අවදානමක් නිර්මාණය කර ඇත. එබැවින්, විනිවිදභාවයෙන් සහ ස්ථිරසාර රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික දැක්මකින් යුතුව ක්‍රියා කිරීම, මෙම ගිනි පුපුරු මැදින් ශ්‍රී ලංකාවේ අනාගතය සුරක්ෂිත කර ගැනීමට ඇති එකම මාර්ගයයි.
(සටහන | ශෝන් ඒමොස් ලියනගේ )
ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ සිට ලියයි
kliyanage@antioch.edu
References
[1] Sinking of IRIS Dena. Wikipedia.
[2] US submarine sinks Iranian warship in the Indian Ocean, killing 87. Euronews.
[3] Sri Lanka Takes Charge of Iranian Naval Auxiliary Ship IRINS Bushehr. Naval News.
[4] Gutsy Sri Lanka wins praise as it refuses to abandon Iranian sailors. TRT World.
[5] Exclusive: US pressing Sri Lanka not to repatriate Iranian crew and survivors from sunken ship, memo says. Reuters.
[6] Explained: The new India–Sri Lanka Defence Agreement. Tamil Guardian.
[7] US–Sri Lanka defence pact released, outlining expanded military cooperation. Tamil Guardian.
[8] The Deccan herald -
