හිටපු අධිපතිවරුන් දෙදෙනකු ඇතුළු ජ්‍යෙෂ්ඨ නිලධාරින් වගකිවයුතු බවට ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් තීන්දු කළ අවස්ථාවේදී බොහෝ පිරිසක් අප්‍රසාදයට පත් වූහ. වරදකරුවන් වූ පුද්ගලයන් සිරගත කිරීම, දඩ නියම කිරීම සහ වෙනත් ආකාරවලින් දඬුවම් කිරීම ඔවුහු අපේක්ෂා කළහ.
ට්‍රාන්ස්පේරන්සි ඉන්ටර්නැෂනල් (Transparency International) ආයතනය විසින් ගොනු කරන ලද නඩුවකට අනුව, රුපියල් මිලියන 75ක මුදලක් ගෙවන ලෙස හිටපු අමාත්‍ය කෙහෙළිය රඹුක්වැල්ල මහතාට මෑතකදී නියෝග කරන ලදි. එසේම, නිලධාරින් සිවුදෙනකුට රුපියල් මිලියන 50 බැගින් ගෙවන ලෙස ද නියෝග කරන ලදි. ඒ සමගම කලින් සඳහන් කරන ලද අප්‍රසාදය මේ වන විට පහව ගොස් ඇති බව පෙනේ. එහෙත්, නීතියේ ආධිපත්‍යය සහ යහපාලනය පිළිබඳව සැලකිලිමත් වන සියලුදෙනා විසින් අවබෝධ කරගත යුතු සහ ඊට අදාළව ක්‍රියාමාර්ග ගත යුතු කනගාටුදායක ප්‍රතිවිපාක රැසක් මෙහි පවතී.
රාජපක්ෂවරුන්ට එරෙහිව 2023 වසරේදී ලබා දුන් තීන්දුවෙන් පසුව, මෙම තීරණය අපගේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 17 වැනි ව්‍යවස්ථාව යටතේ ගොනු කරන ලද මූලික අයිතිවාසිකම් පෙත්සමක් මත පදනම් වූ බව මවිසින් පැහැදිලි කරන ලදි. මෙවැනි නඩු සාක්ෂිවල බහුලත්වය (preponderance of evidence) මත තීරණය කෙරේ. එවකට අගවිනිසුරු ජයන්ත ජයසූරිය මහතාගේ ප්‍රධානත්වයෙන් යුත් සත්පුද්ගල විනිසුරු මඬුල්ලක් විසින් ඉතා සුපරීක්ෂාකාරීව සකස් කරන ලද තීන්දුව මගින් වගකීම් පැවරීම සහ වන්දි නියම නොකිරීම සම්බන්ධයෙන් මම එකඟ වුණෙමි.
සිරගත කිරීමක් හෝ මරණ දඬුවමක් ආකාරයෙන් දඬුවම් නියම කළ හැක්කේ, අදාළ වැරදි සහගත ක්‍රියාව සාධාරණ සැකයකින් තොරව ඔප්පු කිරීමෙන් පසුව පමණක් වීම යුක්තිය පිළිබඳ මූලික සිද්ධාන්තය වේ. යම් පුද්ගලයකුගේ නිදහස සීමා වීමට හේතු විය හැකි නඩුවකදී, සාක්ෂිකරුවන් හරස් ප්‍රශ්න ඇසීමට ලක් කිරීම සහ සාක්ෂිවල සත්‍යතාව තක්සේරු කිරීමේ හැකියාව ඉතා වැදගත්ය. මෙම පොදු නීති (common law) සිද්ධාන්ත ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 13 වැනි ව්‍යවස්ථාවේ පුළුල් ලෙස දක්වා ඇත.
එම කොන්දේසි සපුරා ඇති අවස්ථාවකදී වුව ද, අභියාචනයක් ඉදිරිපත් කිරීම සඳහා අවස්ථාව ලබා දිය යුතුය. එසේම, චෝදනා සහ සාක්ෂි සම්බන්ධයෙන් වෙනත් විනිසුරු මඬුල්ලකගේ අවධානය යොමු කරමින් පළමු තීන්දුව තහවුරු කිරීමට, වෙනස් කිරීමට හෝ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට අවස්ථාව තිබිය යුතුය. මූලික අයිතිවාසිකම් (FR) නඩු ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් විභාග කරනු ලබන්නේ ලිඛිත කරුණු දැක්වීම් සහ දිවුරුම් පෙත්සම් මත පදනම්වය. එහිදී සාක්ෂිකරුවන්ගෙන් හරස් ප්‍රශ්න ඇසීමට අවස්ථාව හිමි නොවේ. මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් වරදකරුවන් වන පුද්ගලයන් සිරගත කිරීම සුදුසු හෝ ප්‍රායෝගික නොවන බව මවිසින් පැහැදිලි කරන ලදි.
වන්දියක් දඩයක් බවට පත්වන්නේ කවදා ද?
රාජපක්ෂ සහෝදරයන් තිදෙනා සහ තවත් අය වරදකරුවන් බවට පත් කළ තීන්දුවේදී (SCFR 195/2022), පෙත්සම්කරුවන් විසින් ඒ පිළිබඳව වන්දි ඉල්ලා නොමැති බව ප්‍රකාශ කරමින් අධිකරණය විසින් මූල්‍යමය දඬුවම් නියම නොකරන ලදි. එහෙත්, මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් පිළිබඳ තීන්දු මගින්, රජය මෙන්ම අදාළ අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය කරන පුද්ගලයන් විසින් ද වින්දිතයන්ට වන්දි ගෙවීමට නියෝග කිරීම ඇතුළත් විය හැකි බව 1980 දශකයේ සිට වර්ධනය වූ නීති පද්ධතිය තුළ පවතී.
ගුණවර්ධන සහ පෙරේරා අතර නඩුවේ 1983 තීන්දුව, අගතියට පත් පාර්ශ්වය වන විවියන් ගුණවර්ධන මහත්මියට වන්දි ගෙවීමට අධිකරණය විසින් නියෝග කළ පළමුවැනි අවස්ථාව විය හැකිය. රුපියල් 2,500ක මුදලක් වූ එය එකල පවා සංකේතාත්මක ගමයක් පමණි. 2000 දශකය වන විට අධිකරණ විසින් සැලකිය යුතු තරම් විශාල මුදල් ප්‍රමාණයක් වන්දි ලෙස ලබා දෙන ලදි (උදාහරණයක් ලෙස, වධහිංසාවට ලක්වූවකුට රුපියල් 800,000ක් සහ වෛද්‍ය ගාස්තු ගෙවීම). මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය කර ඇති බවට තීරණය වන රාජ්‍ය නිලධාරින්ට සිය පෞද්ගලික මුදල්වලින් වන්දි ගෙවන ලෙස නියෝග කිරීමේ ක්‍රියාවලිය ආරම්භ වූයේ ද මෙම කාලසීමාව ආසන්නයේදීය.
පාස්කු ප්‍රහාරයට අදාළ නඩුවත් සමග මෙම වන්දි මුදල් ප්‍රමාණයන් ඉතා ඉහළ මට්ටමකට ළඟා විය. මෙහිදී, වින්දිතයන්ට සහ ඔවුන්ගේ පවුල්වලට සාධාරණ සහ සමාන අයුරින් වන්දි ප්‍රදානය කිරීම සඳහා හානිපූරණය සඳහා වන කාර්යාලය (Office for Reparation) තුළ වින්දිතයන්ගේ අරමුදලක් ස්ථාපිත කරන ලෙස ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේ සත්පුද්ගල විනිසුරු මඬුල්ලක් විසින් නියෝග කරන ලදි. හිටපු ජනාධිපති මෛත්‍රීපාල සිරිසේන මහතාට, හිටපු පොලිස්පති පූජිත් ජයසුන්දර මහතාට, හිටපු ආරක්ෂක ලේකම් හේමසිරි ප්‍රනාන්දු මහතාට, හිටපු ජාතික බුද්ධි ප්‍රධානී සිසිර මෙන්ඩිස් මහතාට සහ රාජ්‍ය බුද්ධි සේවයේ ප්‍රධානී නිලන්ත ජයවර්ධන මහතාට පිළිවෙළින් රුපියල් මිලියන 100ක්, රුපියල් මිලියන 75ක්, රුපියල් මිලියන 50ක්, රුපියල් මිලියන 10ක් සහ රුපියල් මිලියන 1ක් වින්දිතයන්ගේ අරමුදල සඳහා ගෙවන ලෙස අධිකරණය විසින් නියෝග කරන ලදි.
පොලිස් නිලධාරිවරයෙකුට ඔහුගේ මාසික වැටුපට සරිලන පරාසයක වන්දියක් ගෙවන ලෙස නියෝග කිරීම එක් කරුණකි. එයින් ඔහුට අපහසුතාවක් සිදු වුව ද, නැවත එවැනි දේ සිදුවීම වැළැක්වීමට සහ මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය වන ක්‍රියාවල යෙදීමෙන් අන් අය අධෛර්යවත් කිරීම සඳහා අර්ථවත් වන්දියක් ලබා දීම අත්‍යවශ්‍යය. සාමාන්‍ය රාජ්‍ය නිලධාරින්ට සහ සාමාන්‍ය දේශපාලනඥයන්ට පවා මේ වන විට නියෝග කර ඇති මිලියන ගණනක මුදල් ගෙවිය හැකි යැයි සිතිය නොහැකිය. පැරණි නීතිය යටතේ ඔවුන්ගේ වත්කම් ප්‍රකාශ මගින් ඔවුන්ගේ ධනය නිශ්චය කරගත හැකිය. 2023 අංක 9 දරන පනතේ නව විධිවිධාන යටතේ මෙය වඩාත් පහසු වනු ඇත. මෙම මුදල් ගෙවීම සඳහා අතිශයින්ම ධනවත් ඥාතීන් හෝ ත්‍යාගශීලී මිතුරන් සිටිය යුතුය. එසේ නැතිනම්, අල්ලස් සහ දූෂණයෙන් උපයාගත් මුදල් ඇතුළු නීතිවිරෝධී ක්‍රියාවලින් එම මුදල් ලැබුණේ ද යන්න පිළිබඳව ගැටලු මතු වනු ඇත. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් නියෝග කළ මුදල නොගෙවීම හේතුවෙන් අදාළ පුද්ගලයා සිරගත වීමට ඉඩ ඇත. අදාළ මුදල ගෙවීම හේතුවෙන්, 2023 අංක 9 දරන දූෂණ මර්දන පනත යටතේ විමර්ශනවලට ලක්වීමට සහ විමර්ශනයෙන් පසුව සිරගත වීමට ද ඉඩ ඇත.
නියමිත මුදල නොගෙවීම හේතුවෙන් යමෙකු සිරගත වුවහොත් (මෙය තවමත් සිදුවී නොමැත), ඉහළ ඔප්පු කිරීමේ බරක් සහිත (“සාධාරණ සැකයකින් තොරව”) අපරාධ නඩු විධාන සහ සිවිල් නඩු විධාන (“සාක්ෂිවල බහුලත්වය මත”) අතර ඇති සීමාව උල්ලංඝනය වනු ඇත. නීති සම්පාදකයන් සහ විනිසුරුවරුන් ඇතුළුව නීතියේ ආධිපත්‍යය පිළිබඳව සැලකිලිමත් වන සියලුදෙනාගේ අවධානයට මෙය යොමු විය යුතු කරුණක් නොවේ ද? ඉහළ අධිකරණයකට අභියාචනයක් ඉදිරිපත් කිරීමට හැකි වන පරිදි, මූලික අයිතිවාසිකම් නඩු අභියාචනාධිකරණය මගින් විභාග කිරීමට ඉඩ සැලසීම සඳහා අප අවම වශයෙන් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව හෝ සංශෝධනය කළ යුතු නොවේ ද? ඔප්පු කිරීමේ බරට (burden-of-proof) අදාළ ප්‍රමිතිය වඩාත් දැඩි කළ යුතු ද? විනිසුරුවරුන් විසින් අධික ලෙස වන්දි නියම කිරීම වැළැක්වීම සඳහා වන්දි මුදල්වල යම් පාලනයක් සහ ඒ සඳහා මාර්ගෝපදේශ තිබිය යුතු නොවේ ද?
ද්විත්ව අවදානම සහ වාසිදායක අධිකරණයක් තෝරාගැනීම (Double jeopardy and forum shopping)
හිටපු අමාත්‍ය රඹුක්වැල්ල මහතාට සහ නිලධාරිවරුන්ට වන්දි ගෙවීමට නියෝග කළ සිදුවීම වන, ප්‍රමිතියෙන් තොර ඖෂධ මිලදී ගැනීම සම්බන්ධයෙන් මහාධිකරණයේ අපරාධ නඩු විභාගයක් මේ වන විට ක්‍රියාත්මක වෙමින් පවතී. න්‍යායාත්මකව ගත් කල, අපරාධ නඩුවක පවතින ඉහළ ඔප්පු කිරීමේ බර යටතේ ඔවුන් නිවැරදිකරුවන් බවට තීරණය වීමට ද ඉඩ ඇත. එය ඉතිහාසයට එක්වන සුවිශේෂී සිදුවීමක් වනු ඇත.
අදාළ වගඋත්තරකරුවන්ට රුපියල් මිලියන 75ක මුදලක් සහ ඊට අඩු දඩ මුදල් ගෙවන ලෙස නියෝග කළ විනිසුරු මඬුල්ලේ ප්‍රධානියා වූ අගවිනිසුරුවරයා විසින් පත් කරන ලද මහාධිකරණ විනිසුරුවරුන් තිදෙනා විසින්, චෝදනා පත්‍රයේ ඇති චෝදනා 43න් ඕනෑම එකකට හෝ සියල්ලටම නිවැරදිකරුවන් බවට තීන්දුවක් ලබා දීමට ඇති සම්භාවිතාව කොපමණ ද?
නීතිය උල්ලංඝනය කර ඇති පුද්ගලයන්ට එරෙහිව චෝදනා ගොනු කිරීම, සාක්ෂිකරුවන්ගෙන් හරස් ප්‍රශ්න ඇසීම ඇතුළුව නඩුව තර්ක කිරීම සහ වරදකරුවන් බවට තීන්දුවක් ලබා දීම සහ ඉන් පසු අභියාචනා එකක් හෝ දෙකක් වෙත යොමු වීම වැනි වෙහෙසකර ක්‍රියාවලියක් සඳහා කාලය ගත කරන්නේ කුමකට ද? ට්‍රාන්ස්පේරන්සි ඉන්ටර්නැෂනල් ආයතනයේ සහාය ඇතිව මූලික අයිතිවාසිකම් නඩු ගොනු කර එම සියලු ක්‍රියාවලීන් මගහැරීමට කටයුතු නොකරන්නේ ඇයි? මූලික අයිතිවාසිකම් පෙත්සම් මාර්ගය ඔස්සේ නීතිපති දෙපාර්තමේන්තුවේ මැදිහත්වීමකින් තොරව පෞද්ගලික පාර්ශ්වයන්ට යුක්තිය ලබාගත හැකි බැවින්, නීතිපති දෙපාර්තමේන්තුවට ඔවුන්ගේ වෙනත් කාර්යයන් සඳහා යොමු වීමට ද අවස්ථාව ලැබේ.
(සටහන | මහාචාර්ය රොහාන් සමරජීව)
දේශපාලන හා සමාජ ක්‍රියාකාරික
rohan@lirneasia.net
Chair, LIRNEasia (www.lirneasia.net)
Twitter: @samarajiva
https://www.linkedin.com/in/rohan-samarajiva-39199918/
Most recent publication: https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/14614448221143428
Most recent book: https://www.idrc.ca/en/book/infocus-information-lives-poor-fighting-poverty-technology
