නීතියේ ආධිපත්‍යය සහ ආයතනික වගවීම තහවුරු කිරීමට ඉදිරිපත් වන විසඳුම්.
ශ්‍රී ලංකාවේ නීතියේ ආධිපත්‍යය, ආයතනික ස්වාධීනත්වය සහ සාමාන්‍ය පුරවැසියාට යුක්තිය පසිඳලීමේ ක්‍රියාවලිය කෙරෙහි ඇති විශ්වසනීයත්වය සම්බන්ධයෙන් වන පුළුල් කතිකාව වරින් වර මෙරට දේශපාලන හා සමාජ අවකාශය තුළ දැඩි කතාබහට ලක්වන මාතෘකාවකි. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමාජයක මුරදේවතාවා ලෙස සැලකෙන අධිකරණ පද්ධතියේ විනිවිදභාවය, ආචාරධර්ම සහ වගවීම තහවුරු කිරීමේ අවශ්‍යතාව පිළිබඳව දශක දෙකහමාරකට අධික කාලයක් පුරා විවිධ පාර්ශ්වයන් විසින් කරුණු ඉදිරිපත් කරනු ලැබ තිබේ.
අතීත මාධ්‍ය මැදිහත්වීම් සහ ප්‍රායෝගික අභියෝග
1990 දශකයේ අගභාගයේ සහ 2000 දශකයේ මුල් භාගයේදී මෙරට ගවේෂණාත්මක පුවත්පත් කලාවේ සන්ධිස්ථානයක් සනිටුහන් කරමින්, අධිකරණ පද්ධතිය තුළ පැවති බව කියන යම් යම් අක්‍රමිකතා, බලය අනිසි ලෙස භාවිත කිරීම් සහ ආචාරධර්මීය ගැටලු පිළිබඳව 'රාවය' වැනි ප්‍රමුඛ මාධ්‍ය ප්‍රබල හෙළිදරව් කිරීම් සිදු කළේය.
විශේෂයෙන්ම, ඇතැම් ආයතනික නිලධාරීන්ගේ සහ නීති ක්ෂේත්‍රයේ පාර්ශ්වයන්ගේ ක්‍රියාකලාපයන් හේතුවෙන් සාමාන්‍ය ජනතාව, විශේෂයෙන් කාන්තාවන් මුහුණ දුන් විවිධ දුෂ්කරතා සහ අසාධාරණයන් සම්බන්ධ සිදුවීම් පිළිබඳව එහිදී කරුණු වාර්තා විය. පද්ධතිය තුළ සිදුවන ඇතැම් පරිපාලනමය හා සදාචාරාත්මක පසුබෑම් හේතුවෙන් යුක්තිය අපේක්ෂා කරන පීඩිත ජනතාව තවදුරටත් අසරණ වන ආකාරය එම පුවත්පත් විමර්ශන මගින් පෙන්වා දෙනු ලැබිණි.
සිනමාවෙන් මතුකළ සමාජ කතිකාව: 'උසාවිය නිහඬයි'
මෙම වාර්තාගත සිදුවීම් පසුබිම් කරගනිමින්, සම්මානනීය සිනමා අධ්‍යක්ෂ ප්‍රසන්න විතානගේ විසින් 2015 වසරේදී 'උසාවිය නිහඬයි' (Silence in the Courts) නමින් වාර්තා-නාට්‍යමය (Docudrama) සිනමාපටයක් නිර්මාණය කළේය.
නීතිමය ගැටලුවලට මුහුණ දුන් සාමාන්‍ය කාන්තාවන් දෙදෙනෙකුගේ සත්‍ය අත්දැකීම් සහ එකල ප්‍රකාශයට පත් වූ විමර්ශනාත්මක ලිපි පදනම් කරගත් මෙම වාර්තා චිත්‍රපටය, අධිකරණයේ ආචාරධර්ම, වගවීම සහ නීතිමය ක්‍රියාවලියේ පවතින දුර්වලතා පිළිබඳව ගැඹුරු කලාත්මක හා සමාජයීය සංවාදයක් නිර්මාණය කිරීමට සමත් විය. මෙම නිර්මාණය ශ්‍රී ලංකාවේ මෙන්ම ජාත්‍යන්තර සිනමා උළෙලවලදී ද අවධානයට ලක් වූ අතර, පද්ධතියක් තුළ ස්වයං-විවේචනයක් සහ ප්‍රතිසංස්කරණයක් සිදුවීමේ වැදගත්කම එයින් අවධාරණය කෙරිණි.
ජාත්‍යන්තර ප්‍රමිතීන් සහ නීති ක්ෂේත්‍රයේ ස්වාධීනත්වය
අධිකරණ පද්ධතියක කාර්යක්ෂමතාව සහ විශ්වසනීයත්වය යනු රටක ආර්ථික, සමාජීය හා දේශපාලන ස්ථාවරත්වයට සෘජුවම බලපාන සාධකයකි. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය (UN) සහ ජාත්‍යන්තර නීතිවේදීන්ගේ කොමිසම (International Commission of Jurists - ICJ) පෙන්වා දෙන පරිදි, ඕනෑම රටක අධිකරණ පද්ධතියක් තුළ පහත මූලධර්ම තහවුරු විය යුතුය.
| බැංගලෝර් අධිකරණ ආචාරධර්ම මූලධර්ම (Bangalore Principles of Judicial Conduct): ස්වාධීනත්වය, අපක්ෂපාතීත්වය, අවංකභාවය, විනය සහ සමානාත්මතාවය අධිකරණ නිලධාරීන්ගේ මූලික වගකීම් ලෙස පිළිගැනීම.
| ආයතනික වගවීම සහ විනිවිදභාවය: පැමිණිලි විමර්ශනය කිරීමේ ස්වාධීන යාන්ත්‍රණ සහ අභ්‍යන්තර නියාමන පද්ධති ශක්තිමත් කිරීම.
| පුරවැසි ආරක්ෂාව සහ ප්‍රවේශ්‍යතාව: ඕනෑම තරාතිරමක පුද්ගලයෙකුට කිසිදු බියකින් හෝ අනිසි බලපෑමකින් තොරව යුක්තිය ලබාගැනීමට ඇති අයිතිය සුරක්ෂිත කිරීම.
ඉදිරි දැක්ම: ප්‍රතිසංස්කරණ සහ විශ්වාසය ගොඩනැගීම
පසුගිය කාලය පුරා විවිධ රජයන්, ශ්‍රී ලංකා නීතිඥ සංගමය (BASL), නීති විශාරදයින් මෙන්ම සිවිල් ක්‍රියාකාරීන් ද අධිකරණ පද්ධතියේ ප්‍රමාදයන් අවම කිරීම, ඩිජිටල්කරණය හඳුන්වා දීම සහ නීති ක්ෂේත්‍රයේ විනිවිදභාවය ඉහළ නැංවීම සඳහා ප්‍රතිසංස්කරණ රැසක් යෝජනා කර ඇත.
අධිකරණයේ ගරුත්වය සහ ස්වාධීනත්වය ආරක්ෂා වන පරිදි, ඒ තුළ ඇති විය හැකි දුර්වලතා හෝ අක්‍රමිකතා නිරාකරණය කරගැනීම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ශක්තිමත් කිරීමේ අත්‍යවශ්‍ය පියවරක් ලෙස සැලකේ. අතීත අත්දැකීම්වලින් පාඩම් උගෙන, ජනතා විශ්වාසය ඉහළ නැංවෙන ආකාරයේ නිරන්තර ආයතනික සමාලෝචනයක් සහ යාවත්කාලීන වීමක් පවත්වා ගැනීම නූතන නීතියේ ආධිපත්‍යය තහවුරු කිරීමේ මූලික පදනමයි.
වැඩිදුර අධ්‍යයනය සහ වීඩියෝ මූලාශ්‍ර:
බැංගලෝර් අධිකරණ ආචාරධර්ම මූලධර්ම (UNODC):
The Bangalore Principles of Judicial Conduct - United Nations Office on Drugs and Crime
ශ්‍රී ලංකාවේ අධිකරණ ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ICJ වාර්තා:
International Commission of Jurists (ICJ) - Sri Lanka Country Reports
