අඩි 34,000ක් ඉහළ අහසේ අසාමාන්‍ය ගැටුම
ලෝක ගුවන් සේවා ඉතිහාසයේ අතිශය දුර්ලභ ගණයේ සිදුවීමක් පසුගිය සැප්තැම්බර් 30 වැනිදා වාර්තා විය. ඒ අඩි 34,000ක් ඉහළ අහසේ ගුවන් යානයක නියමු කුටිය තුළ සිදු වූ පිහි ඇනුමකි. ඩුබායි සිට ඊශ්‍රායලයේ ටෙල් අවිව් බලා පියාසර කරමින් තිබූ ෆ්ලයිඩුබායි ගුවන් සේවයට අයත් FZ1073 දරන බෝයිං 737 මැක්ස් 8 යානයේ නියමු කුටිය තුළ ඇති වූ ප්‍රචණ්ඩ ගැටුම හේතුවෙන් යානය තත්පර 30ක් තුළ හදිසියේම විශාල උසකින් පහළට ඇද වැටී තිබිණි. අවසානයේදී එය සෞදි අරාබියේ ටබුක් ගුවන් තොටුපළ වෙත හදිසි ගොඩබෑමකට ලක් කිරීමට සිදුවිය.
තුවාල ලබා සිටි ප්‍රධාන නියමුවාගේ ක්ෂණික ක්‍රියාකාරීත්වයත්, යානයේ සෙසු කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයන් සහ මගීන් කිහිපදෙනකුගේ මැදිහත්වීමත්, මගීන් ලෙස ගමන් කරමින් සිටි වෙනත් නියමුවන් දෙදෙනකුගේ සහායත් හේතුවෙන් විශාල ගුවන් අනතුරක් වළක්වා ගැනීමට හැකි වී තිබේ.
තත්පර 30කදී අඩි 16,000ක තීරණාත්මක කඩාවැටීම
සැප්තැම්බර් 30 වැනිදා ඩුබායි ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළින් ගුවන්ගත වූ FZ1073 යානය ටෙල් අවිව්හි බෙන් ගුරියන් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ බලා ගමන් කරමින් තිබිණි. යානය සාමාන්‍ය පියාසර මට්ටමක, අඩි 34,000කට ආසන්න උසකින් ගමන් කරමින් සිටියදී නියමු කුටිය තුළ බරපතළ ගැටුමක් ඇති වූ බව ෆ්ලයිඩුබායි සමාගම නිල වශයෙන් තහවුරු කර තිබේ.
පසුව ලැබුණු වාර්තා අනුව, සහාය නියමුවා විසින් ප්‍රධාන නියමුවා වන ඉන්දීය ජාතික කපිතාන් ස්මිත් මච්චාර්ට නියමු කුටිය තුළදී පිහියකින් පහර දී තිබේ. ඇතැම් වාර්තාවල හදිසි අවස්ථාවක භාවිත කරන පොරවක් සම්බන්ධයෙන් ද සඳහන් වුවද, සිද්ධියේ සියලු තොරතුරු තවමත් නිල විමර්ශනයට යටත් ය. ෆ්ලයිඩුබායි සමාගම මුල් අවස්ථාවේදී මෙම සිදුවීම විස්තර කර ඇත්තේ නියමු කුටිය තුළ ඇති වූ “ගැටුමක්” ලෙස පමණි. එහි අවසන් හේතුව හෝ අරමුණ පිළිබඳ නිල නිගමනයක් මෙතෙක් ප්‍රකාශයට පත් කර නැත.
එහෙත් ගුවන් ගමන් දත්ත මඟින් සිද්ධියේ බරපතළකම පැහැදිලි වේ. ෆ්ලයිට් රේඩාර් 24 දත්ත අනුව යානය 7700 යන සාමාන්‍ය හදිසි සංඥාවත්, 7500 යන නීති විරෝධී මැදිහත්වීමක් හෝ පැහැරගැනීමක් සම්බන්ධයෙන් භාවිත කරන සංඥාවත් නිකුත් කර තිබේ. රොයිටර් පුවත් සේවය වාර්තා කළ පරිදි, යානය තත්පර 30ක් පමණ ඇතුළත අඩි 16,000කට වැඩි උසක් අහිමි කරගෙන තිබූ බවට දත්ත පෙන්වා දෙයි. එය ඉතා කෙටි කාලයක් තුළ ගුවන් යානයක් මෙතරම් උසක් අහිමි කරගැනීමෙන් ඇති විය හැකි අතිශය අනතුරුදායක තත්ත්වයකි.
නියමු කුටියේ දොර සහ මගීන්ගේ මැදිහත්වීම
මෙම සිද්ධියේ වඩාත් තීරණාත්මක අවස්ථාව වූයේ සහාය නියමුවාගේ පිහි ප්‍රහාරයෙන් බරපතළ තුවාල ලබා සිටි කපිතාන් මච්චාර්ට නියමු කුටියේ දොර විවෘත කිරීමට හැකි වීමය. එසේ නොවන්නට මෙම සිදුවීම ඛේදනීය ගුවන් අනතුරකින් සහ සදාකාලික අබිරහසකින් නිමාවීමට ඉඩ තිබිණි.
ගුවන් යානයක නියමු කුටියේ ආරක්ෂිත දොර පද්ධතිය සැලසුම් කර ඇත්තේ බාහිර පුද්ගලයන්ට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළු වීම වැළැක්වීම සඳහා ය. එහෙත් මෙම සිදුවීමේදී තර්ජනය එල්ල වී තිබුණේ නියමු කුටිය ඇතුළත සිටම ය. ඒ නිසා ප්‍රහාරයට ලක්වූ නියමුවාට පිටතින් උපකාර ලබා ගැනීමට හැකි වීම යානයේ ඉරණම වෙනස් කළ තීරණාත්මක සිදුවීමක් බවට පත්විය.
දොර විවෘත වූ පසු මගීන් සහ කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයන් කිහිපදෙනකු නියමු කුටියට ඇතුළු වී සහාය නියමුවා ග්‍රහණයට ගැනීමට සමත් වූ බව වාර්තා වේ. රොයිටර් වාර්තාවට අනුව, එම අවස්ථාවේ යානය නැවත ස්ථාවර කිරීමට මගියකු ද දායක වී ඇති අතර, පසුව යානයේ සිටි වෙනත් ෆ්ලයිඩුබායි නියමුවන් දෙදෙනකු එහි පාලනය භාරගෙන තිබේ.
සෞදි අරාබියට හදිසි ගොඩබෑම
ඒ අනුව, ගුවන් යානයක සාමාන්‍ය මගීන් ලෙස ගමන් කරමින් සිටි පිරිසකට යානයේ ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් සෘජුවම මැදිහත් වීමට සිදු වූ අතිශය අසාමාන්‍ය තත්ත්වයක් මෙහිදී උද්ගත වී තිබිණි.
අවසානයේදී FZ1073 යානය සෞදි අරාබියේ වයඹදිග ප්‍රදේශයේ පිහිටි ටබුක්හි ප්‍රින්ස් සුල්තාන් බින් අබ්දුල්අසීස් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ වෙත හරවා යවා හදිසි ගොඩබෑමක් සිදු කර තිබේ.
ෆ්ලයිඩුබායි සමාගමේ නිල ප්‍රකාශයට අනුව, යානය ආරක්ෂිතව ටබුක් වෙත ගොඩබස්වා ඇති අතර එහි සිටි සියලුම මගීන් සහ කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයන් ද ආරක්ෂිතව යානයෙන් ඉවත් කර තිබේ. පසුව මගීන් ටෙල් අවිව් වෙත රැගෙන යාම සඳහා වෙනත් ගුවන් යානා ද ටබුක් වෙත යවා තිබිණි.
නියමු කුටියේ ඇති වූ ගැටුමෙන් තුවාල ලැබූ ප්‍රධාන නියමුවා සහ සහාය නියමුවා යන දෙදෙනාම ප්‍රතිකාර සඳහා රැගෙන ගොස් තිබූ අතර, කපිතාන් මච්චාර් පසුව එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය වෙත ගෙන ගොස් තිබේ. එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ සාමාන්‍ය සිවිල් ගුවන් සේවා අධිකාරිය ඔක්තෝබර් 2 වැනිදා ප්‍රකාශ කළේ ඔහු යළි එරටට පැමිණ ඇති බවත්, යහපත් සෞඛ්‍ය තත්ත්වයකින් පසුවෙමින් අවශ්‍ය වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර ලබන බවත් ය.
කපිතාන් ස්මිත් මච්චාර්ගේ වීර ක්‍රියාව
මෙම සිදුවීමත් සමඟ ඉන්දීය ජාතික කපිතාන් ස්මිත් මච්චාර් ලෝක අවධානයට ලක්ව තිබේ. ඉන්දීය මාධ්‍ය වාර්තා අනුව, ඔහු 2022 ජුනි මාසයේ සිට ෆ්ලයිඩුබායි සමාගමේ නියමුවකු ලෙස කටයුතු කර ඇත. ඊට පෙර ස්පයිස්ජෙට් ගුවන් සේවයේ වසර 11කට ආසන්න කාලයක් සේවය කර තිබේ. ඔහු සතු පියාසර අත්දැකීම් පැය 9,750ක් පමණ වන බව ද වාර්තා වේ.
බරපතළ තුවාල ලබා සිටියදීත් නියමු කුටියේ දොර විවෘත කිරීමට කපිතාන් මච්චාර් දැක්වූ ක්‍රියාකාරීත්වය හේතුවෙන් යානයේ සිටි සිය ගණනකගේ ජීවිත ආරක්ෂා කරගැනීමට අවස්ථාව උදා වූ බව වාර්තා වේ. එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ සාමාන්‍ය සිවිල් ගුවන් සේවා අධිකාරිය ද ඔහුගේ ක්‍රියාකාරීත්වය මෙන්ම අනෙකුත් කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයන්ගේ සහ මැදිහත් වූ මගීන්ගේ දායකත්වය අගය කර තිබේ.
මේ අතර ඉන්දීය අග්‍රාමාත්‍ය නරේන්ද්‍ර මෝදි ද කපිතාන් මච්චාර් සමඟ දුරකථන සංවාදයක නිරත වෙමින් ඔහුගේ එම වීර ක්‍රියාව අගය කර තිබේ. එම සංවාදයේදී මච්චාර් පවසා ඇත්තේ තම ප්‍රධාන අරමුණ වූයේ යානයේ සිටි සියලු දෙනාගේ ජීවිත ආරක්ෂා කිරීම බවය.
භූ-දේශපාලනික ප්‍රකාශ සහ පරීක්ෂණ
සිද්ධියේ වඩාත් සංකීර්ණ කොටස ඉස්මතු වන්නේ මෙතැනිනි.
ඊශ්‍රායල අග්‍රාමාත්‍ය බෙන්ජමින් නෙතන්යාහු පවසා ඇත්තේ සහාය නියමුවා ඉස්ලාමීය අන්තවාදී මතවාදයක බලපෑමට ලක්ව සිටි බවට තොරතුරු ලැබී ඇති බවත්, ඔහුගේ ක්‍රියාකාරීත්වය මඟින් යානය විනාශ කිරීමට උත්සාහ කර ඇති බව පෙනී යන බවත්ය. එහෙත් එය අවසන් විමර්ශන නිගමනයක් නොවන බව අවධාරණය කළ යුතුය.
එමෙන්ම ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් ඔක්තෝබර් 1 වැනිදා මාධ්‍යවේදීන් අමතමින්, තමන්ට ලැබුණු තොරතුරු අනුව සහාය නියමුවා සහ ඉරානය අතර සම්බන්ධයක් තිබිය හැකි බව ප්‍රකාශ කර තිබේ. එහෙත් ඔහු ද ඒ පිළිබඳ විස්තරාත්මක සාක්ෂි ඉදිරිපත් කර නොතිබූ අතර, සිද්ධිය සම්බන්ධයෙන් විමර්ශන තවදුරටත් සිදුවෙමින් පවතී. රොයිටර් පුවත් සේවය පසුව වාර්තා කළේ ඉරානය හෝ වෙනත් රටක් සමඟ සෘජු සම්බන්ධයක් මේ දක්වා තහවුරු කර නොමැති බව ය.
ඒ අනුව, මෙම සිදුවීම දැනටමත් “ත්‍රස්ත ප්‍රහාරයක්” ලෙස අවසන් වශයෙන් හඳුන්වා දීම වෙනුවට, නියමු කුටිය තුළ සිදු වූ බරපතළ ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියාවක් සහ යානය විනාශ කිරීමට උත්සාහයක් දරා තිබේද යන්න පිළිබඳ විමර්ශනයක් ලෙස සැලකීම වඩාත් නිවැරදි ය.
එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ නීතිමය මැදිහත්වීම
සිද්ධිය සම්බන්ධයෙන් සෞදි අරාබිය, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය සහ ඊශ්‍රායලය යන රටවල බලධාරීහු පරීක්ෂණ සහ තොරතුරු රැස්කිරීම් සිදු කරමින් සිටිති. විශේෂයෙන් එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ නීතිපති හම්මඩ් සයිෆ් අල් ෂම්සි විසින් විශේෂ විමර්ශන කණ්ඩායමක් පත් කර තිබේ. එම කණ්ඩායමට සාක්ෂි සහ තොරතුරු රැස් කර සිද්ධියේ සැබෑ තත්ත්වය, හේතු සහ අරමුණු හඳුනා ගැනීමටත්, එය ත්‍රස්ත ක්‍රියාවක් ද, කලින් සැලසුම් කළ ක්‍රියාවක් ද, නැතහොත් කිසියම් බාහිර මෙහෙයවීමකට සම්බන්ධ ද යන්න පරීක්ෂා කිරීමටත් නියම කර ඇත.
මෙහිදී වැදගත් කරුණක් වන්නේ යානය එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ ලියාපදිංචි වී එරට ධජය යටතේ පියාසර කිරීම ය. එබැවින් යානය තුළ සිදු වූ අපරාධ සම්බන්ධයෙන් එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ නීතිමය බලය අදාළ වන බව එරට බලධාරීහු සඳහන් කරති.
9/11 න් පසු ගුවන් ආරක්ෂණ ක්‍රමවේදවල හිඩැසක්ද?
මෙම සිදුවීමෙන් මතුවන තවත් ප්‍රධාන ප්‍රශ්නයක් වන්නේ මගීන්ගෙන් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා නිර්මාණය කර ඇති නියමු කුටියක් ඇතුළත සිටම නියමුවකු විසින් අනෙක් නියමුවාට ප්‍රහාරයක් එල්ල කිරීමට හැකි වූයේ කෙසේද යන්නයි.
එමෙන්ම සහාය නියමුවාගේ පසුබිම් පරීක්ෂාව, මානසික සහ වෘත්තීය යෝග්‍යතාව, ආරක්ෂක ඇගයීම්, නියමු කුටිය තුළ ආයුධයක් භාවිත කිරීමට හැකි වූ ආකාරය සහ ගුවන් සමාගම්වල අභ්‍යන්තර තර්ජන හඳුනාගැනීමේ ක්‍රමවේද පිළිබඳව ද ප්‍රශ්න මතු වී තිබේ.
2001 සැප්තැම්බර් 11 වැනිදා ඇමෙරිකාවේ ලෝක වෙළෙඳ මධ්‍යස්ථානය සහ පෙන්ටගනය ඉලක්ක කර ගනිමින් පුද්ගලයන් 3,000කට ආසන්න පිරිසක් ජීවිතක්ෂයට පත් කරමින් එල්ල වූ ත්‍රස්ත ප්‍රහාරවලින් පසුව ගුවන් යානා නියමු කුටිවල ආරක්ෂාව වඩාත් දැඩි කිරීමට ලොව පුරා ගුවන් සේවා බලධාරීහු පියවර ගත්හ. ඒ අනුව බාහිර පුද්ගලයන්ට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළු වීම වැළැක්වීම සඳහා ශක්තිමත් ආරක්ෂිත දොරවල් සහ ප්‍රවේශ පාලන පද්ධති හඳුන්වා දෙන ලදී.
එහෙත් FZ1073 සිද්ධිය මඟින් පෙන්වා දෙන්නේ තර්ජනයම නියමු කුටිය ඇතුළතින් පැමිණියහොත් එවැනි ආරක්ෂක සැලසුම්වලට වෙනස් අභියෝගයක් මතු වන බවය. ගුවන් සේවා ආරක්ෂාව සම්බන්ධයෙන් මෙය විශේෂ අවධානයට ලක්විය යුතු කරුණකි.
ෆ්ලයිඩුබායි සමාගමේ නිල ස්ථාවරය
2008දී ආරම්භ කර 2009 ජුනි මාසයේදී මෙහෙයුම් කටයුතු ආරම්භ කළ ෆ්ලයිඩුබායි සමාගම ඩුබායි කේන්ද්‍ර කරගත් ගුවන් සේවයකි. සමාගමේ නිල තොරතුරු අනුව, එය රටවල් රැසකට ගුවන් ගමන් පවත්වාගෙන යන අතර ගමනාන්ත 125කට වැඩි සංඛ්‍යාවකට සේවා සපයයි.
FZ1073 සිද්ධියෙන් පසුව සමාගම ප්‍රකාශ කර ඇත්තේ අදාළ බලධාරීන් සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කරන බවත්, සිද්ධියේ හේතුව සහ අරමුණ පිළිබඳ නිල විමර්ශනයක් සිදු කෙරෙන බවත්ය. එමෙන්ම විමර්ශනය අවසන් වීමට පෙර පූර්ව නිගමනවලට නොපැමිණෙන ලෙස ද සමාගම ඉල්ලා තිබේ.
තවමත් නොවිසඳුණු ප්‍රශ්නාවලිය
FZ1073 යානය ආරක්ෂිතව ටබුක් වෙත ගොඩබැස්වීමට හැකි වූවත්, සිද්ධියේ මූලික ප්‍රශ්න තවමත් විසඳී නැත.
* සහාය නියමුවාගේ සැබෑ අරමුණ කුමක්ද?
* ඔහු යානය හිතාමතාම විනාශ කිරීමට උත්සාහ කළේද?
* ඔහු කිසියම් සංවිධානයක් සමඟ සම්බන්ධව සිටියේද?
* යානය තුළ ආයුධයක් භාවිත කිරීමට හැකි වූයේ කෙසේද?
* ඔහුගේ පසුබිම් පරීක්ෂණ සහ වෘත්තීය ආරක්ෂක ඇගයීම්වලදී කිසියම් අනතුරු ඇඟවීමක් මතු වී තිබුණේද?
* මෙය පුද්ගලික හේතුවක්, මානසික හේතුවක්, මතවාදී බලපෑමක් හෝ සංවිධානාත්මක ක්‍රියාවක් නිසා සිදු වූවක්ද?
* අනාගතයේදී මෙවැනි අභ්‍යන්තර තර්ජන වළක්වා ගැනීම සඳහා ගුවන් සේවා ආරක්ෂක ක්‍රමවේද වෙනස් කළ යුතුද?
මෙම ප්‍රශ්නවලට නිවැරදි පිළිතුරු ලැබෙන්නේ නිල විමර්ශන අවසන් වුණ පසුව පමණි. එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ බලධාරීන් ද විමර්ශනය අවසන් වන තුරු තහවුරු නොකළ තොරතුරු හෝ අනුමාන ප්‍රචාරය නොකරන ලෙස ජනතාවගෙන් ඉල්ලා තිබේ.
නූතන ගුවන් ආරක්ෂාවේ මිනිස් සාධකය
FZ1073 සිද්ධිය ගුවන් සේවා ඉතිහාසයේ තවත් එක් අසාමාන්‍ය සිදුවීමක් පමණක් නොවේ. එය නවීන ගුවන් ආරක්ෂාව සම්බන්ධයෙන් පවතින සංකීර්ණ ප්‍රශ්නයක් ද ඉදිරියට ගෙන එයි.
ගුවන් යානා තාක්ෂණය කොතරම් දියුණු වුවද, එහි අවසන් පාලනය පවතින්නේ මිනිසුන් අත ය. ඒ නිසා ගුවන් සේවා ආරක්ෂාව යනු ගුවන් යානයේ එන්ජින්, පියාසර පද්ධති සහ ආරක්ෂිත දොරවල්වලට පමණක් සීමා වූවක් නොවේ. එහි කාර්ය මණ්ඩලය, ඔවුන්ගේ පුහුණුව, පසුබිම් පරීක්ෂාව, තීරණ ගැනීමේ හැකියාව සහ අසාමාන්‍ය අවස්ථාවක එකිනෙකා සමඟ ක්‍රියා කරන ආකාරය ද ඊට ඇතුළත් වේ.
FZ1073 යානයේදී එම සංකීර්ණ පද්ධතිය බරපතළ අභියෝගයකට මුහුණ දුන්නේය. එහෙත් අවසානයේදී තුවාල ලබා සිටි නියමුවාගේ ක්ෂණික ක්‍රියාකාරීත්වය, කාර්ය මණ්ඩලයේ මැදිහත්වීම, මගීන්ගේ සහාය සහ අනෙකුත් නියමුවන් දෙදෙනකුගේ වෘත්තීය දක්ෂතාව එකට එක්වීමෙන් අහසේ සිදුවීමට ගිය මහා විනාශයක් වළක්වා ගැනීමට හැකි විය.
එබැවින් FZ1073 පිළිබඳ අවසන් කතාව තවමත් ලියා අවසන් නැත. ඉදිරියේදී නිකුත් වන විමර්ශන වාර්තා මඟින් මෙම සිදුවීමේ සැබෑ අරමුණ, ආරක්ෂක හිඩැස් සහ ඊට අදාළ වගකීම් පැහැදිලි වනු ඇත.
එතෙක් ලෝක ගුවන් සේවා ක්ෂේත්‍රය බලා සිටින්නේ එක් වැදගත් ප්‍රශ්නයකට පිළිතුරක් සොයමිනි. එම පැනය නම්, අහසේ අඩි 34,000ක් ඉහළදී සිදු වූ එම ප්‍රහාරය වළක්වා ගැනීමට නොහැකි වූයේ ඇයි? එවැනි සිදුවීමක් යළි ඇති නොවීමට ගත යුතු පියවර මොනවාද? යන්න ය.
(සටහන | ෆාතිමා සුලෙයිමාන්)
උපුටා ගැනීම - vinivida.lk
