"මිනිසුන්ට පූජනීය වූ සංස්කෘතික ගමනක්, සතුන්ටත් කරුණාව සහ ආරක්ෂාව සපිරුණු මානුෂීය අත්දැකීමක් විය නොහැකිද?"
(“අලි ඇතුන් අපගේ සම්ප්‍රදායේ කොටසක් ලෙස රැඳී සිටිය හැකි නමුත්, ඔවුන්ගේ සුබසාධනය නීත්‍යානුකූලව ආරක්ෂා කළ යුතුය.”)
ඇසළ පෙරහැර යනු ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත් සංස්කෘතික හා ආගමික උත්සවවලින් එකකි. නැටුම්, සංගීතය, බෙර වාදනය සහ පුරාණ චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර වැනි පැරණි සම්ප්‍රදායන් තුළින් මෙම දූපතේ ඉතිහාසය එයින් විදහා දැක්වේ. බොහෝ දෙනා විශ්වාස කරන්නේ ඇසළ පෙරහැර ඉන්දියාවේ පැවති 'ආෂාඩ' (Ashadha) උත්සවවලින් විකාශනය වූවක් බවයි. මහනුවර ඇසළ පෙරහැරේ වර්තමාන ස්වරූපය බොහෝ දුරට කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජුගේ (ක්‍රි.ව. 1747–1782) යුගයේ සිට පැවත එන්නකි. එම කාලය තුළ නාථ, කතරගම, විෂ්ණු සහ පත්තිනි යන දේවාල හතරේ පෙරහැරවල් සමඟ ශ්‍රී දළදා මාලිගාවේ පෙරහැර ද එක් කරන ලදී. මෙය සිදු වූයේ වැලිවිට සරණංකර හිමියන්ගේ මඟ පෙන්වීම යටතේය. මෙම වෙනස මගින් ඇසළ පෙරහැරට බෞද්ධ ස්වභාවයක් එක් වූ අතර, වර්තමානයේ අප 'දළදා පෙරහැර' ලෙස හඳුන්වන උත්සවය ආරම්භ විය.
අතීතයේදී දළදා පෙරහැර හුදෙක් ආගමික හෝ සංස්කෘතික කටයුත්තක් පමණක් නොවීය. එය බලය සහ දේශපාලන ශක්තිය ප්‍රදර්ශනය කිරීමේ මාධ්‍යයක් ද විය. උදාහරණයක් ලෙස, 1828 මැයි 29 වන දින බ්‍රිතාන්‍ය ආණ්ඩුකාර ශ්‍රී එඩ්වඩ් බාන්ස්ගේ අවසරය මත පෙරහැරක් පවත්වන ලදී. එම පෙරහැර ආරම්භයේදීම විශේෂ ගෞරවාචාර දැක්වීම් සිදු කිරීමෙන් පෙනී යන්නේ බලය ප්‍රදර්ශනය කිරීම සඳහා දළදා පෙරහැර යොදාගත් ආකාරයයි. වර්තමානයේදී මෙම පෙරහැර ඉතිහාසයට හෝ ආගමට පමණක් සීමා වූවක් නොවේ. දහස් ගණනක් ජනතාව මෙම අවස්ථාව නැරඹීමට පැමිණෙන අතර, පෙරහැරේ අතිශය වැදගත් කොටසක් ලෙස අලි ඇතුන් ද ඊට එක්වෙති.
පෙරහැර අතිශය අලංකාර සහ පූජනීය උත්සවයක් වුවද, අප එක් වැදගත් ප්‍රශ්නයක් ඇසිය යුතුව ඇතැයි මම සිතමි. එනම්, මෙම දීර්ඝ ගමන අලි ඇතුන්ට බලපාන්නේ කෙසේද යන්නයි. අලි ඇතුන්ට විශාල ජනකායක්, අධික ශබ්දයෙන් යුත් බෙර වාදනය, දීප්තිමත් ආලෝකය සහ දැඩි හිරු රශ්මිය මැද දිගු වේලාවක් ගමන් කිරීමට සිදුවේ. එසේම, නිරන්තර චලනය සහ මිනිසුන් සමඟ ඇතිවන සමීප සම්බන්ධතා ද ඔවුන්ට දරා ගැනීමට සිදුවේ. මේ සියල්ල මගින් ඔවුන්ගේ ශරීරයට මෙන්ම මනසට ද දැඩි පීඩනයක් ඇති විය හැකිය. ශ්‍රී ලාංකීය උරුමයේ කොටසක් ලෙස ඇසළ පෙරහැර සමරන අතරම, අලි ඇතුන්ගේ සුබසාධනය සහ ගෞරවය පිළිබඳව ද අප සිතා බැලිය යුතුය. මෙහිදී අපට නොසලකා හැරිය නොහැකි ප්‍රශ්නයක් මතු වේ: මිනිසුන්ට පූජනීය වූ ගමනක්, අලි ඇතුන්ට ද ආරක්ෂිත සහ කාරුණික එකක් විය හැකිද?
අලි ඇතුන් සහ පූජනීය ඇත් රජු
ශ්‍රී ලාංකීය ආගමික හා සංස්කෘතික සම්ප්‍රදායන් තුළ අලි ඇතුන්ට හිමිවන්නේ සුවිශේෂී ස්ථානයකි. බුදු දහම, රාජකීයත්වය, ශක්තිය, අභිමානය සහ උත්සවශ්‍රීය යන කරුණු සමඟ අලි ඇතුන් දිගු කලක් තිස්සේ බැඳී පවතී. මහනුවර පෙරහැරේදී අලි ඇතුන් විසින් එම පෙරහැරට ගාම්භීරත්වයක් සහ අලංකාරයක් එක් කරනු ලබයි. මෙහිදී වඩාත් වැදගත් වන සත්ත්වයා වන්නේ 'මාලිගාවේ ඇත් රජු' ය; සාම්ප්‍රදායිකව පූජනීය දන්ත ධාතූන් වහන්සේ වැඩම කරවන කරඬුව (පෙරහැර කරඬුව) රැගෙන යන්නේ මොහු විසිනි. මේ හේතුවෙන් එම ඇත් රජු භක්තියේ සහ ශ්‍රී ලාංකීය උරුමයේ ප්‍රබල සංකේතයක් බවට පත්ව සිටී.
ඇත් රජවරුන් (දළ සහිත ඇතින්නන්) ඔවුන්ගේ විශාල ශරීර ප්‍රමාණය සහ කැපී පෙනෙන දළ යුගල හේතුවෙන් විශේෂයෙන්ම අගය කරනු ලබයි. සාම්ප්‍රදායිකව ඔවුන් ශක්තිය, තේජස සහ ගෞරවයේ සංකේත ලෙස සැලකේ. ඇත් රජවරුන් සතු මෙම සංස්කෘතික වැදගත්කම, ඔවුන් ආරක්ෂා කිරීම සම්බන්ධයෙන් අපට වඩාත් විශාල වගකීමක් පවරයි. අලියෙකු යනු හුදු සංස්කෘතික සංකේතයක් නොව, ජීවමාන සහ සංවේදී සත්ත්වයෙකි. අලියෙකු කෙරෙහි දක්වන සැබෑ ගෞරවය තුළ නිසි රැකවරණය, ප්‍රමාණවත් විවේකය, පශු වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර, ආහාර, ජලය සහ අනවශ්‍ය පීඩාවන්ගෙන් ආරක්ෂා කිරීම යන කරුණු අන්තර්ගත විය යුතුය.
2026 පෙරහැරේ අලි ඇතුන්
2026 මහනුවර ඇසළ පෙරහැර 2026 අගෝස්තු 18 සිට 28 දක්වා පැවැත්වීමට නියමිතය. පෙරහැරට සහභාගී වන අලි ඇතුන් සංඛ්‍යාව පිළිබඳව විවිධ වාර්තා පළ වී ඇත; සමහර මූලාශ්‍රවලට අනුව අලි ඇතුන් 70කට අධික සංඛ්‍යාවක් සහභාගී වන අතර, තවත් සමහර මූලාශ්‍රවල දැක්වෙන්නේ සම්පූර්ණ පෙරහැරට අලි ඇතුන් 100ක් පමණ එක්වන බවයි. විමර්ශනය කරන ලද මූලාශ්‍රවලින් නිශ්චිත නිල සංඛ්‍යාවක් ලබාගත නොහැකි බැවින්, නිශ්චිත සංඛ්‍යාවක් සඳහන් කරනවාට වඩා "අලි ඇතුන් විශාල සංඛ්‍යාවක්" (හෝ දස ගණනක් අලි ඇතුන්) ලෙස ඔවුන්ගේ සහභාගීත්වය විස්තර කිරීම වඩාත් උචිත වේ.
අලි ඇතුන් ආරක්ෂා කිරීම හුදෙක් සදාචාරාත්මක වගකීමක් පමණක් නොව, එය නීතිමය බැඳීමක් ද වේ. 1907 අංක 13 දරන සතුන්ට කෲර ලෙස සැලකීම වැළැක්වීමේ ආඥාපනත මගින් සතුන්ට කෲර ලෙස සැලකීම පිළිබඳව අවධානය යොමු කරන අතර, ඔවුන්ට වේදනාව හෝ පීඩාව ඇති කරන ක්‍රියා තහනම් කරනු ලබයි. මෙම නීති සම්පාදනය මගින් අලි ඇතුන්ට මානුෂීයව සැලකීම සඳහා නීතිමය පදනමක් සපයනු ලබයි.
2009 වසරේ සිදු කරන ලද සංශෝධන ද ඇතුළුව, වන සත්ත්ව හා වෘක්ෂලතා ආරක්ෂක ආඥාපනත යටතේද අලි ඇතුන්ට ආරක්ෂාව හිමි වේ. අලි ඇතුන්ට සම්බන්ධ වැරදිවලට එරෙහිව ආරක්ෂාව මෙම නීතිය මගින් සපයන අතර, අලි ඇතුන් සම්බන්ධ ඇතැම් වැරදි ඇප ලබා දිය නොහැකි වැරදි ලෙස සලකනු ලැබේ. අලි ඇතුන් ආරක්ෂා කිරීම හුදෙක් පුද්ගල මතයක් මත පදනම් වූ කාරණයක් නොව, ශ්‍රී ලංකාවේ නීතිමය රාමුව තුළ පිළිගැනීමට ලක්වූ කරුණක් බව මෙම නීතිමය විධිවිධාන මගින් පෙන්නුම් කෙරේ.
දළ ඇතින්නන්ට (Tuskers) එල්ල වී ඇති තර්ජන
දළ ඇතින්නන් මිය යාම සහ අතුරුදහන් වීම මගින් අලි ඇතුන් ආරක්ෂා කිරීමේ වැදගත්කම පෙන්නුම් කෙරේ. මීට කදිම උදාහරණයක් වන්නේ යාල ජාතික වනෝද්‍යානයේ සිටි ප්‍රසිද්ධ දළ ඇතෙකු වූ 'සැන්ඩෝ' (Sando) ය. 2025 වසරේදී දළ ඇතෙකුගේ මළ සිරුරක් හමුවීමත් සමඟ සැන්ඩෝව මරා දමා ඇතැයි යන සැකය මතු විය; වනජීවී බලධාරීන් මුලින් ප්‍රකාශ කළේ එම සතා සැන්ඩෝ බවට නිල වශයෙන් තහවුරු වී නොමැති බවයි. උත්සව අවස්ථාවලින් බැහැරව ශ්‍රී ලංකාවේ දළ ඇතින්නන් මුහුණ දෙන තර්ජන මෙම සිදුවීම මගින් මනාව පෙන්නුම් කරයි.
වසර ගණනාවක් පුරා ශ්‍රී දන්ත ධාතූන් වහන්සේ වැඩම කරවූ කරඬුව රැගෙන ගිය තවත් ප්‍රසිද්ධ ඇතෙකු වූයේ 'නදුන්ගමුව රාජා' ය. ඔහු 2022 මාර්තු මාසයේදී වයස අවුරුදු 68 දී මිය ගියේය. ශ්‍රී ලාංකික ජනතාව ඔහු වෙනුවෙන් දැඩි ශෝකය පළ කළහ. අලි ඇතුන් කෙරෙහි පවතින සංස්කෘතික හා චිත්තවේගීය වටිනාකම ඔහුගේ මරණය මගින් මනාව පෙන්නුම් කෙරිණි.
තවද ප්‍රධාන වශයෙන් මිනිසා සහ අලියා අතර ගැටුම් සහ වනාන්තර විනාශය හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ අලි ඇතුන්ගේ ගහනය දිනෙන් දින අඩුවෙමින් පවතී. සංවර්ධන කටයුතු සහ වනාන්තර විනාශය අලි ඇතුන්ගේ වාසස්ථානවලට සහ ආහාර මූලාශ්‍රවලට බලපෑම් ඇති කරයි. දුම්රිය අනතුරු, විදුලි වැටවල්, වෙඩි තැබීම් සහ තවත් බොහෝ මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් ඔවුන් මිය යයි. වනාන්තර සංරක්ෂණය, අලි ඇතුන් සඳහා ආරක්ෂිත ගමන් මාර්ග සහ මිනිසා හා අලියා අතර සහජීවනය මගින් ශ්‍රී ලංකාවේ අලි ඇතුන් ආරක්ෂා කර ගත හැකිය.
සංස්කෘතිය සහ සුබසාධනය
පෙරහැරේදී අලි ඇතුන් දැකීම යනු හුදෙක් සංස්කෘතිය සහ සත්ව සුබසාධනය අතර ගැටුමක් පමණක් නොවේ. පෙරහැර යනු සියවස් ගණනාවක ඇදහිලි සහ සංස්කෘතික උරුමයන් විදහා දක්වන උත්සවයක් වන අතර එය ගෞරවයට පාත්‍ර විය යුත්තකි. එහෙත් විශාල ජනකායක්, බෙර හඬ, දීප්තිමත් ආලෝකය, අධික උෂ්ණත්වය, දිගු දුරක් ගමන් කිරීම සහ නිරන්තර මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් අලි ඇතුන්ට අපහසු තත්වයන් ඇති විය හැකිය. එබැවින් පශු වෛද්‍ය අධීක්ෂණය, විවේකය, ආහාර, ජලය, ආරක්ෂිත නවාතැන් සහ ප්‍රවේශම් සහගත ලෙස හැසිරවීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. පෙරහැරේ සැබෑ වටිනාකම රැඳී ඇත්තේ ඊට එක්වන අලි ඇතුන් සංඛ්‍යාව තුළ නොව, එහි ඇති ඇදහිල්ල, ඉතිහාසය, කලාව සහ අර්ථය තුළය. ශ්‍රී ලාංකීය උරුමයේ සංකේත ලෙස අලි ඇතුන්ව ගෞරවයට පාත්‍ර කරන විට, ඔවුන්ව කෲරත්වයෙන්, අනවශ්‍ය පීඩාවෙන්, නීතිවිරෝධී ලෙස මැරීමෙන් සහ නොසලකා හැරීමෙන් ආරක්ෂා කර ගැනීම එම උරුමය සුරැකීමේ කොටසක් විය යුතුය. පූජනීය ගමනක් මගින් දයාව සහ කරුණාව ජනිත විය යුතු අතර, අලි ඇතුන් ආරක්ෂා කිරීම සම්ප්‍රදාය සුරැකීම සමඟ අත්වැල් බැඳගත යුතුය.
මහනුවර ඇසළ පෙරහැර ශ්‍රී ලංකාවේ ආගමික හා සංස්කෘතික ඉතිහාසයේ සුවිශේෂී අංගයකි. මෙම සම්ප්‍රදාය තුළ අලි ඇතුන්, විශේෂයෙන්ම දළ ඇතන්, ඉහළ ගෞරවයකට පාත්‍ර වේ. මෙම සම්ප්‍රදායන් සමරන අතරතුර අප වගකීමෙන් යුතුව කටයුතු කළ යුතුය. ශ්‍රී ලංකාවේ පවතින නීති මගින් අලි ඇතුන් ආරක්ෂා කරනු ලබන අතර, කිසිවෙකු විසින් හෝ ඔවුන්ට කෲරත්වය හෝ අනවශ්‍ය පීඩාවක් සිදු නොකළ යුතු බව අවධාරණය කෙරේ. හානියක් සිදු කිරීම සඳහා සම්ප්‍රදාය කිසිවිටෙකත් හේතුවක් කර නොගත යුතු බව මෙයින් අපට සිහිපත් කර දෙයි. මහනුවර ඇසළ පෙරහැර අඛණ්ඩව පවත්වන අතරතුර, අලි ඇතුන්ගේ සෞඛ්‍යය, අභිමානය සහ ආරක්ෂාව පිළිබඳව ද සමාන වැදගත්කමක් ලබා දීම අපගේ වගකීමයි. මා දකින පරිදි, සංස්කෘතික උරුමය මෙන්ම අලි ඇතුන්ගේ ජීවිත ද එකසේ ගරු කරන සම්ප්‍රදායක් සැබවින්ම පූජනීය සම්ප්‍රදායකි.
(සටහන | රවීෂා සිංහ ආරච්චි )
