සංගීතයේ හිමිකම් විවාදය සැබෑ සූරාකෑම වසන් කරයි

සංගීත නිර්මාණයක් පෞද්ගලික දේපළක් බවට පත්වන්නේ ඇයි…?

සංගීත කර්මාන්තය ගැන කතා කරන විට කිසියම් කලා නිර්මාණයක හිමිකම ගීත රචකයාට, සංගීතවේදියාට, ගායකයාට හෝ සංගීත සමාගමට ද යන්න පිළිබඳව තර්ක කරන විට ඔවුන් ඇත්ත වශයෙන් ම කරන්නේ බුද්ධිමය දේපළක් මගින් ලැබෙන ආදායම බෙදාගැනීම පිළිබඳව තර්ක කිරීමයි. නමුත් ඊට පෙර ධනේශ්වර නීතියට කිසිසේත් ඇසිය නොහැකි ප්‍රශ්නය වන්නේ සංගීත නිර්මාණයක් මුලින් ම පෞද්ගලික දේපළක් බවට පත්වන්නේ ඇයි ද යන්නයි.

 

ධනවාදය යටතේ ගීතයක් යනු මූලික වශයෙන් මානව ප්‍රකාශනයක් හෝ සමාජීය යහපතක් සලසන නිර්මාණයක් නොවේ; එය වත්කමකි. එහි පටිගත කිරීම යනු වැටුප් ලබන ශ්‍රමිකයින්        (සංගීතඥයින්, ශබ්ද ඉංජිනේරුවන්, නිෂ්පාදකයින්) සහ ගිවිසුමක් හරහා තම නිර්මාණාත්මක ශ්‍රමය විකුණන කලාකරුවා විසින් නිෂ්පාදනය කරන ලද භාණ්ඩයකි. එවිට ප්‍රකාශන හිමිකම යනු අනාගත ආදායම් මාර්ග සඳහා වන හිමිකම් පෑමක් බවට පත්වේ; මේවා මිලදී ගැනීමට, විකිණීමට, සංරක්ෂනය කිරීමට සහ නීතිමය ආරවුල්වලට ලක් විය හැකිය. මෙහිදී සිදුවන "විවාදය" පවතින්නේ එම ආදායම ලබා ගැනීමට හිමිකම් කියන පාර්ශ්ව අතර ය. කලාකරුවා සහ ඔවුන් ගේ නිර්මාණාත්මක ශ්‍රමය ඔවුන්ගෙන් වියුක්ත කරන ධනේශ්වර සමාජ පද්ධතිය සම්බන්ධයෙන් සියල්ලෝ ම නිහඬ ය.

ගරුත්වයට පාත්‍රවූ සියලු වෘත්තිවල ප්‍රභාමණ්ලය ඉවත් කර ඇත

 

'ස්ට්‍රීමින්' (streaming) යුගයේ දී අපට විවිධ මෘදුකාංග වේදිකා (platforms) හරහා ඕනෑම ගීතයක් පහසුවෙන් ශ්‍රවණය කිරීමේ හැකියාව ලබාදී ඇත. නමුත්. Spotify, Apple Music සහ අනෙකුත් මෘදුකාංග වේදිකා එක් වරක් ගීතයක් වාදනය වන විට ගෙවන්නේ ශතයකින් ඉතා කුඩා කොටසක් පමණි. ආදායමෙන් අතිමහත් කොටසක් ගලා යන්නේ එම මෘදුකාංග වේදිකා සහ ප්‍රධාන පෙළේ සංගීත සමාගම් වෙතටයි. ස්වාධීන සංගීතඥයෙක් (session musician ) නිදහස් හා ස්වාධීන කලාකරුවකු ලෙස පෙනුනත්, යථාර්ථයේ දී ඔවුන් වැඩි වැඩියෙන් ක්‍රියා කරන්නේ අස්ථිර නිදහස් සේවකයකු ලෙසයි. ඔවුන් තමන් ගේ ම කාලය සහ මුදල් ආයෝජනය කළ යුතු ය, මූල්‍ය අවදානම ගත යුතු ය, තමන්ව ප්‍රවර්ධනය කළ යුතු ය සහ ඔවුන්ගේ කාර්ය සාධනය නිරන්තරයෙන් නිරීක්ෂණය කළ යුතු ය. මෘදුකාංග වේදිකා ඔවුන් ගේ කාර්යය පවත්වා ගැනීමට උපකාරී වන පද්ධතියෙන් මුදල් උපයයි."මෘදුකාංග වේදිකාව විසින් අතිරික්ත වටිනාකම (surplus) උකහා ගන්නා අතරතුර සියලු අවදානම් දැරීමට ඔහුට හෝ ඇයට සිදුවේ. මාක්ස් සහ එංගල්ස් විසින් සඳහන් කළ පරිදි ගරුත්වයට පාත්‍රවූ සියලු වෘත්තීන්වල ප්‍රභාමණ්ඩල ඉවත් කර ඇත. සංගීතඥයා දැන් ක්ෂුද්‍ර ව්‍යවසායකයෙකි, ජනප්‍රිය අන්තර්ගතයන් නිර්මාණය කරන්නෙකි.

සංගීතය අයිතිය සම්බන්ධයෙන් සමාජවාදී පිළිතුර වන්නේ වඩා හොඳ ප්‍රකාශන හිමිකම් (copyright) ක්‍රමයක් ඇති කිරීම නොවේ. ඒ වෙනුවට, මූලික වශයෙන් ම සංගීතය පුද්ගලික දේපළක් බවට පත් කරන තත්ත්ව අහෝසි කිරීමයි.

කලාව: සමාජ නිෂ්පාදනයක් ද පුද්ගලික අයිතියක් ද…?

කලාව යනු සමාජ නිෂ්පාදනයක් මිස පුද්ගලික අයිතියක් නොවේ. කිසිම කලාකරුවකු - සංගීතඥයකු, චිත්‍ර ශිල්පියකු, කවියකු නිර්මාණ කරන්නේ හිස් අවකාශයක නොවේ. සෑම ස්වර නිර්මාණයක් ම, සෑම දෘශ්‍ය ශිල්පීය ක්‍රමයක් ම, සෑම සාහිත්‍ය ආකාරයක් ම ඔහු විසින් අතීත කලාකරුවන්ගෙන් උරුම කරගත්තකි. ප්‍රේමසිරි කේමදාස සිංහල ජන සංගීතය, හින්දුස්ථානී රාගධාරී සංගීතය හා බටහිර සංගීතය ඔපෙරා ගායන ශිල්ප ක්‍රම මගින් ආභාෂය ලබා ඇත. මයිකල් ජැක්සන් අප්‍රිකානු-ඇමෙරිකානු සංගීත සම්ප්‍රදායන් වන R&B, සෝල්, ෆන්ක් සහ ඩිස්කෝ ශානර මගින් ආභාෂය ලබා ඇත. සංධ්වනි නිර්මාපකයා වසර සිය ගණනක් පුරා පිරිපහදු කරන ලද ස්වර පද්ධතියක් තුළ ක්‍රියා කරයි. නවකතාකරුවා ඔවුන් නිර්මාණය නොකළ භාෂාවකින් ලියයි, ගණන් කළ නොහැකි පූර්වගාමීන් විසින් හැඩගස්වන ලද ආඛ්‍යාන ව්‍යුහ භාවිතා කරයි.

මාක්ස් වයස අවුරුදු 23 දී, ප්‍රෂියානු වාරණ නීතිවලට එරෙහිව ඔහුගේ පළමු විප්ලවීය පුවත්පත් කලාවේදී මෙම කරුණ ඉදිරිපත් කළේය. සමාජවාදයේ සෞන්දර්යාත්මක සංරචකය පිළිබඳ ඔහුගේ දේශනයකදී ඩේවිඩ් වොල්ෂ් ඔහුව උපුටා දක්වයි:

ධනවාදය යටතේ කලාව

මෙය හැඟීම්බර නිරීක්ෂණයක් නොවේ - එය ද්‍රව්‍යමය එකකි. කලාවේ අන්තර්ගතය සමාජ සත්‍යය වන අතර එය කිසිදු පුද්ගලයකුට පෞද්ගලික දේපළක් ලෙස ප්‍රකාශ කළ නොහැකි ය. සැබවින්ම තනි පුද්ගල වන්නේ ස්වරූපයයි (විශේෂිත ආකෘතික සැකැස්ම සහ ප්‍රකාශන ශෛලිය) අවසානයේ දී ඔහුගේ ප්‍රකාශන ශෛලිය පවා කලාකරුවා තෝරා නොගත් සමාජ බලවේග මගින් හැඩගස්වනු ලැබ ඇත.

සංගීත සමාගම විසින් කලාකරුවාට මුදල් ලබා දෙන්නේ සංස්කෘතිය පෝෂණය කිරීමේ අරමුණින් නොව, ඉන් ප්‍රතිලාභයක් ලබා ගැනීමේ අරමුණින් කරන ආයෝජනයක් ලෙස ය. එම ගිවිසුම මගින් 'මාස්ටර් රෙකෝඩින්' (මුල් පටිගත කිරීම) හි අයිතිය කලාකරුවා සතුව නොව සමාගම සතුව පවතින බව තහවුරු කරයි. ගීත රචකයාගේ ප්‍රකාශන අයිතිය මූල්‍ය සමාගම් විසින් මිලදී ගැනීම, විකිණීම සහ විවිධ එකතු කිරීම් ලෙස ඒකාබද්ධ කිරීම සිදු කරයි. ස්ට්‍රීමින් (streaming) වේදිකාව එක් වරක් ගීතයක් වාදනය වීම (stream) වෙනුවෙන් ඩොලර් 0.003ක් ගෙවන අතර, එහි ඉහළ පෙළේ නිලධාරීන් ඩොලර් මිලියන ගණනක් වටිනා කොටස් හිමිකම් රැස් කර ගනී.

 

මාක්ස් සහ එංගල්ස් සඳහන් කළ පරිදි, කලාකරුවා "වැටුප් ලබන ශ්‍රමිකයෙකු" බවට — බොහෝ විට දැඩි ලෙස සූරාකෑමට ලක්වන අයෙකු බවට පත් කෙරේ. නිදහස් සංගීත ශිල්පියාට (session musician) ලැබෙන්නේ ස්ථාවර ගෙවීමක් පමණක් වන අතර ඔහුට කිසිදු ආකාරයක කර්තෘ භාගයක් (royalties) නොලැබේ. නිෂ්පාදකයා (producer) බඳවා ගනු ලබන්නේ සියලු අයිතිවාසිකම් සමාගම වෙත පවරා දෙන 'වැඩ සඳහා කුලියට ගැනීමේ' (work-for-hire) ගිවිසුමක් යටතේය. Spotify වැනි වේදිකාවල සිටින ස්වාධීන කලාකරුවන් පටිගත කිරීම, ප්‍රවර්ධනය සහ සංචාර සඳහා වන සියලු වියදම් දරන අතර, ඉන් ලැබෙන අතිරික්ත ලාභය මෘදුකාංග වේදිකාව විසින් අත්පත් කර ගනී.

ප්‍රකාශන හිමිකම් නීතිය (Copyright law) යනු මෙම සමස්ත ව්‍යුහය පවත්වාගෙන යන නීතිමය රාමුවයි. මෙහිදී නිෂ්පාදකයා තම ශ්‍රමයේ ප්‍රතිඵලයෙන් (නිෂ්පාදිතයෙන්) වියුක්ත කරනු ලැබේ. "උදාහරණයක් ලෙස, වැටුප් ලබන සේවකයින්ට තම රැකියාව අතරතුර සිදු කරන සොයාගැනීම් හෝ කලාත්මක නිර්මාණ සම්බන්ධයෙන් කිසිදු අයිතියක් හෝ පාලනයක් නොමැත. ගිවිසුම මගින් හෝ සාමාන්‍ය නීතිය මගින්, මේවා ඔවුන් සේවය කරන සමාගමේ දේපළ බවට පත්වේ."

ප්‍රකාශන හිමිකම පිළිබඳ විවාදය යනු කුමක් ද…?

සමාජවාදී සමාජයක දී, සංස්කෘතික නිෂ්පාදන මාධ්‍යය එනම් පටිගත කිරීමේ මැදිරි, බෙදාහැරීමේ ජාල, ප්‍රසංග වේදිකා සහ සංගීත භාණ්ඩ මහජන හිමිකම යටතේ පවතින අතර ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව පාලනය කෙරෙනු ඇත. බුද්ධිමය දේපළ නීතිය මගින් පනවා ඇති කෘතිම හිඟතාව (ප්‍රතිනිෂ්පාදනය සඳහා කිසිදු වියදමක් නොයන ඩිජිටල් ගොනුවක් නීත්‍යානුකූලව පිටපත් කිරීමට නොහැකි වීම යනාදිය) අහෝසි කරයි. ජීවත්වීම සඳහා තම නිර්මාණාත්මක ශ්‍රමය විකිණීමේ අවශ්‍යතාවෙන් සංගීතඥයන් නිදහස් වනු ඇත. කලාව හුදෙක් ලාභ ඉපැයීමේ මාධ්‍යයක් ලෙස නොව සමාජ අවශ්‍යතාවක් ලෙස අගය කරන සමාජයක සහාය ලබමින්, ඔවුන් සංගීතඥයන් වීම නිසා ම නිර්මාණකරණයේ යෙදෙනු ඇත.

මෙයින් අදහස් වන්නේ කලාකරුවා සහ ඔවුන්ගේ නිර්මාණය අතර ඇති සම්බන්ධය අර්ථ විරහිත වන බව නොවේ; ඉන් අදහස් වන්නේ එම සම්බන්ධය තවදුරටත් 'භාණ්ඩ ස්වභාවය' (commodity form) සහ එය බලාත්මක කරන නීතිමය සීමා කිරීම් මගින් අතරමැදි නොවන බවයි. "මෙම ගීතයේ අයිතිකරු කවුද?" යන ප්‍රශ්නය, එම ගීතය රචනා කළ භාෂාවේ අයිතිකරු කවුදැයි විමසීම තරම්ම අමුතු දෙයක් බවට පත්වනු ඇත.

 

- ප්‍රියන්ත ගුණතිලක