මැදපෙරදිග ආර්ථික කම්පනය ශ්‍රී ලංකාව ඇතුළු දකුණු ආසියානු රටවලටත් සංඥාවක්
දේශසීමාවේ දිගහැරෙන සංක්‍රමණික අර්බුදය
දශක ගණනාවක් පුරා දරිද්‍රතාවයෙන් සහ තාලිබාන් පාලනයේ දැඩි නීතිරීතිවලින් මිදීම සඳහා අසල්වැසි ඉරානය වෙත රැකවරණ සොයා ගිය දහස් සංඛ්‍යාත ඇෆ්ගන් වැසියන්, වර්තමානයේ පවතින උග්‍ර ආර්ථික සහ යුදමය අර්බුදය හේතුවෙන් යළි සිය මව්බිම බලා පැමිණෙමින් සිටිති. බටහිර ඇෆ්ගනිස්ථානයේ ඉස්ලාම් ක්වාලා (Islam Qala) දේශසීමා මුරපොළ හරහා දිනපතාම පවුල් 20ත් 40ත් අතර සංඛ්‍යාවක් ස්වේච්ඡාවෙන්ම ආපසු පැමිණෙන බව දේශසීමා නිලධාරීන් තහවුරු කරයි.
තාලිබාන් පාලනය යටතේ කාන්තා අධ්‍යාපනය, රැකියා සහ නිදහස් ගමන් බිමන් සීමා කර ඇති පසුබිමක පවා, තම දියණියන් සහ භාර්යාවන් ද කැටුව පවුල් පිටින් මෙසේ පැමිණීමට ඔවුන් තීරණය කර ඇත්තේ ඉරානය තුළ ජීවත්වීම තවදුරටත් කළ නොහැකි මට්ටමට ආර්ථිකය කඩා වැටී ඇති බැවිනි.
කඩා වැටුණු ඉරාන ආර්ථිකය සහ ජීවන වියදම් බර
ඉරානයේ පවතින දේශපාලන හා යුදමය වාතාවරණය මෙන්ම සම්බාධක හමුවේ එරට මුදල් ඒකකයේ (රියාල්) අගය දැඩි ලෙස පහත වැටී තිබේ. ඉරාන සංඛ්‍යාලේඛන මධ්‍යස්ථානයට අනුව, පාරිභෝගික භාණ්ඩවල මිල ගණන් වසරක් ඇතුළත 90% කින් පමණ ඉහළ ගොස් ඇති අතර, ආහාර ද්‍රව්‍යවල මිල ඉහළ යාම 130% ක් තරම් ආසන්න අගයක් ගනී.
මෙම තත්ත්වය හේතුවෙන් පාන්, කිරි ඇතුළු මූලික ආහාර ද්‍රව්‍ය පවා මිලදී ගැනීමට නොහැකි මට්ටමකට ජනතාව පත්ව ඇත. ජාත්‍යන්තර සංක්‍රමණ පිළිබඳ සංවිධානය (IOM) පෙන්වා දෙන්නේ, ඉරානයේ සිට මෑතකදී නැවත පැමිණි ඇෆ්ගන් වැසියන්ගෙන් 71% කටම කිසිදු ඉතිරිකිරීමක් ඉතිරිව නොමැති බවත්, ඔවුන්ගේ සාමාන්‍ය ආදායම තුනෙන් එකකින් පමණ පහත වැටී ඇති බවත්ය. බොහෝ සේවායෝජකයන් විසින් වේතන නිසි පරිදි නොගෙවීම නිසා හිස් අතින්ම මව්බිමට පැමිණීමට ඔවුන්ට සිදුව තිබේ.
දැඩි සීමා මැද නැවත ආරම්භයක් සෙවීම
වසර ගණනාවක් ඉරානයේ ස්ථාවර රැකියාවල නිරතව සිටි වෘත්තිකයන් පවා යුද අවදානම සහ රැකියා අහිමිවීම හමුවේ ඇෆ්ගනිස්ථානයට පැමිණ ඇතත්, එහි පවතින ඉහළ විරැකියාව සහ සීමිත පහසුකම් හේතුවෙන් ඔවුහු දැඩි දුෂ්කරතාවලට මුහුණ දෙති. විශේෂයෙන්ම පාසල් අධ්‍යාපනය ලබමින් සිටි බාලිකාවන්ගේ අධ්‍යාපන අයිතිය අහිමිවීම සහ නිවෙස්වලට සීමා වීමට සිදුවීම පවුල් සංස්ථාවන් තුළ මානසික පීඩනයක් නිර්මාණය කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ඇතැම් පවුල් තමන් සතු සීමිත ඉතිරිකිරීම් යොදවා දේශීය වෙළෙඳපොළ ඉලක්ක කරගත් කුඩා පරිමාණ ව්‍යාපාර ආරම්භ කිරීමට උත්සාහ දරමින් සිටිති.
කලාපීය බලපෑම සහ ශ්‍රී ලංකාවට ඇති පාඩම
මැදපෙරදිග කලාපයේ උද්ගතව ඇති නොසන්සුන්කාරී තත්ත්වය සහ වෙළෙඳ මාර්ග අවහිරතා හුදෙක් ඉරානයට හෝ ඇෆ්ගනිස්ථානයට පමණක් සීමා වන අර්බුදයක් නොවේ. හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය ආශ්‍රිත ප්‍රවාහන අවහිරතා සහ කලාපීය ආර්ථික අවිනිශ්චිතතාව ලෝක වෙළෙඳපොළේ ඉන්ධන මිල, නැව් ගාස්තු සහ සැපයුම් දාමයන් කෙරෙහි සෘජුව බලපායි.
මැදපෙරදිග කලාපය මත විදේශ ප්‍රේෂණ සහ තෙල් ආනයනය සඳහා දැඩි ලෙස රඳා පවතින ශ්‍රී ලංකාව වැනි රටවලට ද මෙවැනි කලාපීය කම්පන හරහා අතුරු ප්‍රතිවිපාක එල්ල විය හැකි බැවින්, කලාපීය භූ-දේශපාලනික වෙනස්කම් සහ ආර්ථික දර්ශක පිළිබඳව සමීප අධීක්ෂණයක පසුවීම අත්‍යවශ්‍ය කාරණයක් බව ආර්ථික විශේෂඥයෝ පෙන්වා දෙති.
වැඩිදුර කියවීම සඳහා:
Reuters: Impoverished by war in Iran, Afghan migrants return to Taliban rule
International Organization for Migration (IOM) - Afghanistan Situation Reports
