රුපියල් බිලියන 10ක ඩිජිටල් පද්ධතියේ ප්‍රගතිය සහ බදු දැල පුළුල් කිරීමේ හදිසි අවශ්‍යතාව
ට්‍රිලියනය ඉක්මවූ හිඟ බදු අර්බුදය සහ RAMIS ඩිජිටල් පද්ධතියේ සැබෑ තතු
ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ (IMF) වැඩසටහන යටතේ මෙරට බදු ආදායම දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් (GDP) 16.6%ක මට්ටමකට ළඟා වෙමින් ආර්ථික ස්ථායීකරණයේ ලක්ෂණ පෙන්නුම් කළ ද, බදු පරිපාලනයේ පවතින ව්‍යුහාත්මක ගැටලු සහ හිඟ බදු අයකර ගැනීමේ ප්‍රමාදයන් හේතුවෙන් ආර්ථිකයට එල්ල වන බලපෑම පිළිබඳව ක්ෂේත්‍රයේ විද්වතුන්ගේ දැඩි අවධානය යොමුව තිබේ. විශේෂයෙන්ම ආදායම් ඉලක්ක සපුරා ගැනීමේදී හුදෙක් බදු අනුපාත ඉහළ දැමීමට වඩා සමස්ත බදු එකතු කිරීමේ කාර්යක්ෂමතාව ඉහළ නැංවීමේ වැදගත්කම පාර්ලිමේන්තු කාරක සභා වාර්තා මගින් ද අවධාරණය කර ඇත.
ආදායම් වර්ධනයේ තිරසාරභාවය පිළිබඳ ගැටලුව
මෑත කාලීන දත්තවලට අනුව උද්ධමනය පාලනය වී රාජ්‍ය ආදායම යම් ප්‍රගතියක් පෙන්වුව ද, එම වර්ධනයෙන් සැලකිය යුතු ප්‍රතිශතයක් මෝටර් රථ ආනයන සීමා ලිහිල් කිරීම වැනි තාවකාලික ක්‍රියාමාර්ග මත පදනම් වූවක් බව පාර්ලිමේන්තු ක්‍රම සහ විධි පිළිබඳ කාරක සභාව පෙන්වා දෙයි. දීර්ඝකාලීන මූල්‍ය ස්ථායීතාවක් උදෙසා මෙවැනි තාවකාලික ආදායම් මාර්ග වෙනුවට ආර්ථිකයේ පුළුල් පදනමක් සහිත ස්ථාවර ආදායම් ප්‍රභවයන් වෙත යොමුවීම අත්‍යවශ්‍ය සාධකයක් ලෙස ආර්ථික විශ්ලේෂකයෝ පෙන්වා දෙති.
RAMIS පද්ධතිය සහ ඩිජිටල් ඒකාබද්ධතාවේ ප්‍රමාදය
බදු පරිපාලන පද්ධතිය නවීකරණය කරමින් විනිවිදභාවය තහවුරු කිරීම සඳහා ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවේ (ADB) මූල්‍ය දායකත්වයෙන් රුපියල් බිලියන 10කට අධික පිරිවැයක් දරා ස්ථාපිත කරන ලද ආදායම් පරිපාලන කළමනාකරණ තොරතුරු පද්ධතිය (RAMIS) අපේක්ෂිත ඉලක්ක සපුරා ගැනීමට තවමත් අපොහොසත් වී තිබේ.
දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව, ශ්‍රී ලංකා රේගුව, මෝටර් රථ ප්‍රවාහන දෙපාර්තමේන්තුව සහ ඉඩම් ලියාපදිංචි කිරීමේ ආයතන අතර තොරතුරු හුවමාරු කරගත හැකි ඒකාබද්ධ ඩිජිටල් ජාලයක් මෙතෙක් පූර්ණ වශයෙන් ස්ථාපිත නොවීම මෙම අකාර්යක්ෂමතාවට ප්‍රධාන හේතුවක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. පරිපාලනමය ගැටලු සහ පද්ධති නවීකරණයට පවතින අභ්‍යන්තර බාධා කඩිනමින් නිරාකරණය නොවීම තුළින් බදු පැහැර හැරීම් වැළැක්වීමේ ක්‍රියාවලිය ද මන්දගාමී වී පවතී.
ට්‍රිලියනය ඉක්මවූ හිඟ බදු සහ නීතිමය සීමා
විගණකාධිපති දෙපාර්තමේන්තුවේ දත්තවලට අනුව, 2019 වසරේදී රුපියල් බිලියන 579ක් ලෙස සටහන් වූ සමස්ත හිඟ බදු ප්‍රමාණය 2023 අවසන් වන විට රුපියල් ට්‍රිලියන 1.066ක් දක්වා ඉහළ ගොස් ඇත. මෙයින් අයකර ගැනීමට හැකියාව පවතින්නේ 22%ක් වැනි සීමිත ප්‍රතිශතයක් පමණක් වීම බරපතළ මූල්‍ය ගැටලුවකි.
එකතු නොවූ එකතු කළ අගය මත බදු (VAT) ප්‍රමාණය පමණක් රුපියල් බිලියන 454ක් වන අතර, පවත්නා නීතිමය ප්‍රතිපාදනවල පවතින සීමා හේතුවෙන් වසර 5කට වඩා පැරණි රුපියල් බිලියන 22ක වැට් ආදායමක් අයකර ගැනීමේ නීතිමය හැකියාව ද අහිමි වී තිබේ.
අවිධිමත් ආර්ථිකය සහ නීතිගරුක ව්‍යාපාරික ප්‍රජාව
මෙරට සමස්ත ශ්‍රම බලකායෙන් 67%ක් හෙවත් මිලියන 5.5ක පමණ පිරිසක් තවමත් බදු දැලට හෝ නිසි සමාජ ආරක්ෂණ ජාලයකට හසු නොවූ අවිධිමත් ආර්ථික කලාපයේ පසුවේ. මෙම පසුබිම තුළ රාජ්‍ය ආදායම් ඉලක්ක සපුරා ගැනීමේ බර නීත්‍යානුකූලව ලියාපදිංචි වී බදු ගෙවන සීමිත විධිමත් ව්‍යාපාරික ප්‍රජාව මත පමණක් පැටවීමේ අවදානමක් මතුව ඇත.
බදු ආපසු ගෙවීම් (Tax Refunds) පද්ධතියේ පවතින ප්‍රමාදයන් දේශීය අපනයනකරුවන්ගේ ද්‍රවශීලතාවට බලපෑම් එල්ල කරන අතර, දිගුකාලීනව එය ඍජු විදේශ ආයෝජන (FDI) ආකර්ෂණය කර ගැනීමට ද බාධාවක් විය හැකිය.
අනාගත ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා වන නිර්දේශ
ආර්ථික විශේෂඥයන් අවධාරණය කරන්නේ හුදෙක් බදු ප්‍රතිශත ඉහළ දැමීමෙන් පමණක් රාජ්‍ය මූල්‍ය ස්ථාවර කළ නොහැකි බවයි. ඒ සඳහා:
| දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව, ශ්‍රී ලංකා රේගුව සහ බැංකු පද්ධතිය අතර තත්‍ය කාලීන තොරතුරු හුවමාරු වන ඩිජිටල් ජාලයක් කඩිනමින් ස්ථාපිත කිරීම.
| යල්පැනගිය බදු නීති සංශෝධනය කරමින් හිඟ බදු අයකර ගැනීමේ යාන්ත්‍රණය නීතිමය වශයෙන් ශක්තිමත් කිරීම.
| අවිධිමත් ආර්ථිකය ක්‍රමානුකූලව විධිමත් කරමින් බදු දැල පුළුල් කිරීම හරහා දැනට බදු ගෙවන පාර්ශ්ව මත පවතින පීඩනය අවම කිරීම.
මෙම ව්‍යුහාත්මක ප්‍රතිසංස්කරණ නිසි පරිදි ක්‍රියාත්මක කිරීම තුළින් පමණක් රාජ්‍ය ආදායම තිරසාර මට්ටමකට ගෙන ඒමටත්, සියලු පාර්ශ්වයන්ට සාධාරණ බදු පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීමටත් හැකියාව ලැබෙනු ඇත.
මතු පලවන්නේ ට්‍රිලියනයේ බදු මංකොල්ලයේ ඩිජිටල් විගඩම සමබන්ධයෙන් වූ 'රෙඩ් ඇලට්' විශේෂ රුපවාහිනී වැඩසටහනකි.
