සූර්ය බලශක්ති හීනය මැද සැඟවුණු ‘බැටරි බෝම්බය’: ලංකාවේ හරිත විප්ලවය බරපතළ අනතුරක!

ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රමිතියක් නැති නිසා බාගෙට පුහුණු වූවන් හිතුමනාපයට වයරින් සහ බැටරි වෙනස් කරන හැටි එළියට.

ආයු කාලය ඉවර වන ලිතියම් (LFP) බැටරි ටොන් ගණනින් පරිසරයට මුදාහැරීමේ විනාශයට තවමත් නීති නෑ.


රූෆ්ටොප් සෝලර් (Rooftop Solar) සහ බැටරි මඟින් විදුලිය ගබඩා කරන පද්ධති (BESS) ලංකාව තුළ ශීඝ්‍රයෙන් ව්‍යාප්ත වෙමින් පවතී. නමුත් මෙම තාක්ෂණික පිබිදීමට සාපේක්ෂව රටේ ආරක්ෂක රෙගුලාසි සහ පරිසර නීති යාවත්කාලීන වී නොමැත. මෑතකදී පැවැත්වුණු ඉංජිනේරු සංසදයකදී විශේෂඥයන් අනතුරු ඇඟවූයේ, නිසි ප්‍රමිතියකින් තොරව සිදුවන බැටරි ස්ථාපනයන් නිසා ඕනෑම මොහොතක මහා පරිමාණ ගිනිගැනීම් හෝ පිපිරීම් සිදුවීමේ අවදානමක් රට තුළ නිර්මාණය වී ඇති බවයි.

'Thermal Runaway' යනු කුමක්ද?

බැටරි පද්ධති ආශ්‍රිතව මතුවන භයානකම තත්ත්වය "තර්මල් රන්අවේ" (Thermal Runaway) ලෙස හැඳින්වේ.

බැටරියක උෂ්ණත්වය පාලනයකින් තොරව අධික ලෙස ඉහළ යාම මෙහිදී සිදු වේ.

එමඟින් ක්ෂණික ගිනිගැනීම්, පිපිරීම් සහ දේපළ හානි සිදුවිය හැක.

නවීන ලිතියම් බැටරි (LFP) සතුව ස්වයංක්‍රීය ආරක්ෂණ පද්ධති තිබුණද, ඒවා සවිකරන ස්ථානවල නිසි වාතාශ්‍රය (Ventilation) සහ ගිනි නිවීමේ යටිතල පහසුකම් නැතිනම් මෙම අනතුර වැළැක්විය නොහැක.

බාගෙට පුහුණු ශ්‍රමිකයන්ගේ සෙල්ලම

ක්ෂේත්‍රයේ පවතින අනෙක් ලොකුම ගැටලුව වන්නේ නිසි වෘත්තීය පුහුණුවක් නැති පුද්ගලයන් ලවා සෝලර් සහ බැටරි පද්ධති සවිකරවා ගැනීමයි. වඩාත් අනතුරුදායක තත්ත්වය නම්, පද්ධතිය සවි කළ පසු පාරිභෝගිකයන් විසින් තාක්ෂණික දැනුමකින් තොරව හිතුමනාපයට බැටරි වයරින් සහ සැකසුම් (Modifications) වෙනස් කිරීමයි. මෙමඟින් සමස්ත විදුලි පද්ධතියම අනාරක්ෂිත කලාපයක් බවට පත් වේ.

ලිතියම් කුණු කන්ද

දැනට බහුලව භාවිත වන ලිතියම් අයන් පොස්පේට් (LFP) බැටරි සහ සෝලර් උපකරණවල ආයු කාලය අවසන් වූ පසු සිදුවන්නේ කුමක්ද යන්න ගැටලුවකි.

ලංකාව තුළ මේවා විධිමත්ව ප්‍රතිචක්‍රීකරණය (Recycling) කිරීමට කිසිදු පද්ධතියක් නැත.

ඉවතලන බැටරි සොයාගත හැකි ලුහුබැඳීමේ ක්‍රමවේදයක් (Traceability) තවමත් සකසා නොමැත.

වසර කිහිපයකින් බැටරි ටොන් ගණනින් ඉවතලන විට රට දරුණු ඉලෙක්ට්‍රොනික අපද්‍රව්‍ය (E-waste) අර්බුදයකට මුහුණ දෙනු ඇත.

PUCSL සහ නියාමකයන්ගේ වගකීම

 

මහජන උපයෝගිතා කොමිෂන් සභාව (PUCSL) පිළිගන්නේ ලංකාවේ විදුලි ක්ෂේත්‍රය ඉතිහාසයේ ලොකුම පරිවර්තනයකට ලක්වෙමින් ඇති බවයි. නමුත් හරිත බලශක්තිය කෙරෙහි මහජන විශ්වාසය රැකගත හැක්කේ දැඩි නියාමනයක් සහ තාක්ෂණික ප්‍රමිතීන් ආරක්ෂා කිරීමෙන් පමණි. ශ්‍රී ලංකා ප්‍රමිති ආයතනය (SLSI) සහ සුදුසුකම් ලත් බලශක්ති ආයතන ඒකාබද්ධව වහාම නීති දැඩි කළ යුතු බව විශේෂඥයන්ගේ නිගමනයයි.

 

ස්වාධීන යෝජනා :

හරිත බලශක්ති පිබිදීම අනතුරක් කර නොගෙන ආරක්ෂා කර ගැනීමට රජය වහාම පහත උපායමාර්ගික පියවර කෙරෙහි අවධානය යොමුකළ යුතුව ඇත.

1- 'Mandatory SLSI-PUCSL Safety Certification for All Domestic BESS' (නිවාස බැටරි පද්ධති සඳහා අනිවාර්ය සහතිකයක් පැනවීම):
කිලෝවොට් 5කට වඩා වැඩි සියලුම නිවාස හෝ ව්‍යාපාරික බැටරි ගබඩා පද්ධති (BESS) සවිකිරීමෙන් පසු, PUCSL සහ ශ්‍රී ලංකා ප්‍රමිති ආයතනය (SLSI) මඟින් නිකුත් කරන "ආරක්ෂණ සහතිකයක්" (Safety Clearance) ලබා ගැනීම නීතියෙන් අනිවාර්ය කළ යුතුය. එම සහතිකය නොමැති පද්ධති ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලයේ (CEB) ජාලයට සම්බන්ධ කිරීම වහාම තහනම් කළ යුතුය.

2- 'Licensing Framework for Solar and Battery Installers via SEA' (සවිකරන්නන් සඳහා බලපත්‍ර ක්‍රමයක් හැදීම):
ශ්‍රී ලංකා තිරසාර බලශක්ති අධිකාරිය (SEA) යටතේ සෝලර් සහ බැටරි සවිකරන සියලුම කාර්මිකයන් ලියාපදිංචි වී විශේෂ "වෘත්තීය බලපත්‍රයක්" (Practicing License) ලබා ගත යුතුය. බලපත්‍රලාභී කාර්මිකයෙකු ලවා සවිකරන පද්ධති සඳහා පමණක් බැංකු ණය සහ රක්ෂණ ආවරණ (Insurance) දීමට ප්‍රතිපත්තියක් හැදිය යුතුය.

3- 'Implementing an Extended Producer Responsibility - EPR Law for Lithium Waste' (බැටරි ආනයනකරුවන්ට වගකීම් පැවරීමේ නීතිය):
මධ්‍යම පරිසර අධිකාරිය (CEA) මැදිහත් වී "දීර්ඝ කරන ලද නිෂ්පාදක වගකීම්" (EPR) නීතිය ලිතියම් බැටරි සඳහා වහාම ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය. ඒ අනුව, ලංකාවට බැටරි ආනයනය කරන සමාගම්, ඒවායේ ආයු කාලය ඉවර වූ පසු පාරිභෝගිකයාගෙන් නැවත භාරගෙන විදේශීය ප්‍රතිචක්‍රීකරණ සමාගම් වෙත යැවීම අනිවාර්ය කළ යුතුය. බැටරියක් විකුණන විට පාරිභෝගිකයාගෙන් "පරිසර තැන්පතුවක්" (Refundable Deposit) ලබාගෙන, බැටරිය ආපසු භාර දෙන විට එය නැවත ලබා දීමේ ක්‍රමයක් හැදීමෙන් පරිසර හානිය 100%ක් වැළැක්විය හැක.

(සටහන | සම්පත් ධීරසේකර )

මුලාශ්‍රය :

Hidden Battery Risks Challenge Sri Lanka’s Green Transition