TIN අංකය සහ වාහන ආනයන බදු නිසා සල්ලි පිරුණත්, වසර අගදී ආදායම වැටීමේ ලකුණු
“සල්ලි ආවේ රට දියුණු වෙලා නෙවෙයි, බදු නීති තද කරපු නිසා” - ආර්ථික විද්‍යාඥයන්ගෙන් රතු එළියක්.
ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන බදු එකතු කරන ආයතන තුන වන දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව (IRD), රේගුව සහ සුරාබදු දෙපාර්තමේන්තුව 2026 වසරේ පළමු මාස හය තුළ රජයේ මූල්‍ය ඉලක්ක අභිබවා යමින් දැවැන්ත බදු ආදායමක් උපයාගෙන ඇත. කෙසේ වෙතත්, මෙම ආදායම් වර්ධනය සිදුව ඇත්තේ රටේ සැබෑ ආර්ථික පිබිදීමක් (Economic boom) නිසා නොව, බදු දැල දැඩි කිරීම සහ වාහන ආනයනය නැවත ඇරඹීම වැනි තාවකාලික සාධක නිසා බැවින්, වසරේ ඉදිරි මාසවලදී මෙම බදු සල්ලි වැස්ස නතර වීමේ අවදානමක් මතු වී තිබේ.
ආදායම් පිරුණු හැටි :
TIN අංකයේ බලපෑම:
මූල්‍ය හා ව්‍යාපාරික ගනුදෙනු රැසකට බදු ගෙවන්නන් හඳුනාගැනීමේ අංකය (TIN) අනිවාර්ය කිරීම නිසා මින් පෙර බදු නොගෙවා වංචා කළ වෘත්තිකයන් සහ ව්‍යාපාර විශාල ප්‍රමාණයක් කොටු කරගැනීමට IRD ආයතනය සමත් විය.
රේගුවේ වාහන බදු:
වසර කිහිපයකට පසු වාහන ආනයන සීමා ලිහිල් කිරීමත් සමඟ වරායට ආ වාහන තොගයෙන් රේගුව අතිදැවැන්ත බදු ආදායමක් එකතු කරගත්තේය.
සුරාබදු දැඩි කිරීම:
මත්පැන් සහ දුම්කොළ සමාගම් නිරීක්ෂණය කිරීම (Tighter monitoring) ශක්තිමත් කිරීම නිසා සුරාබදු ආදායම් ද ඉහළ ගියේය.
කාසියේ දෙපැත්ත
රජයේ සහ මූල්‍ය ප්‍රතිපත්ති පාර්ශවය:
ලැබී ඇති බදු ආදායම් දෙස බලන විට රජයට 2026 වසර සඳහා ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල (IMF) සමඟ එකඟ වූ මූල්‍ය ඉලක්ක ඉතා පහසුවෙන් සපුරාගත හැක. බදු පරිපාලනය ශක්තිමත් කිරීම (Compliance reforms) හරහා රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරය ස්ථාවර කරගැනීමට ලැබීම වත්මන් පාලනයේ ලොකුම ජයග්‍රහණයකි.
ආර්ථික විද්‍යාඥයන්ගේ සහ විවේචකයන්ගේ පාර්ශවය:
ආර්ථික විශ්ලේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ මෙම ආදායම් රැල්ල දිගටම පවතිනු ඇතැයි සිතීම මුලාවක් බවයි. වාහන ආනයනය කිරීම සඳහා මුල් මාසවල තිබූ දැඩි ඉල්ලුම (Pent-up demand) ඉහළ පොලී අනුපාත සහ මිල ගණන් නිසා දැන් ක්‍රමයෙන් අඩු වෙමින් පවතී. අනෙක් අතට, ලංකාවේ බදු ආදායම තවමත් අධික ලෙස ආනයන බදු මත (Import taxes) යැපෙන බැවින්, ගෝලීය වෙළඳපොළේ ඇති වන වෙනස්කම් නිසා අපනයන ආදායම් අඩු වුවහොත් රටේ වෙළඳ හිඟය වැඩි වී ආර්ථිකය නැවතත් මන්දගාමී විය හැක.
නෛතික බලහත්කාරකම් සහ බදු වැටලීම් (Enforcement) මඟින් පමණක් දිගුකාලීනව රාජ්‍ය ආදායම පවත්වාගෙන යා නොහැක. තාවකාලික බදු ආදායම්වලින් සතුටු නොවී, පුද්ගලික අංශයේ ආයෝජන දියුණු කිරීම, කර්මාන්තශාලාවල නිෂ්පාදන ධාරිතාව වැඩි කිරීම සහ සැබෑ ආර්ථික වර්ධනයක් රට තුළ ඇති කිරීම මඟින් ස්ථාවර බදු පදනමක් හැදීම ආණ්ඩුව ඉදිරියේ ඇති ප්‍රධානතම අභියෝගයයි.
අදහස් සහ යෝජනා
වත්මන් බදු ආදායම් වර්ධනය තාවකාලික ජයග්‍රහණයක සිට ස්ථාවර රාජ්‍ය මූල්‍ය ව්‍යුහයක් දක්වා පරිවර්තනය කිරීමට රජය වහාම පහත පියවර ගත යුතුවනු ඇත.
1- 'A Direct Tax Transition Strategy to Reduce Import Dependency' (සෘජු බදු ප්‍රතිශතය 40% දක්වා ඉහළ දැමීම):
රේගුවෙන් ලැබෙන ආනයන බදු මතම යැපීම (Import dependency) අවදානම් සහගත බැවින්, රජය වහාම වක්‍ර බදු (VAT වැනි පොදු බදු) අඩු කර, ඉහළ ආදායම් ලබන සමාගම් සහ පුද්ගලයන්ගෙන් ගන්නා සෘජු ආදායම් බදු ප්‍රතිශතය වත්මන් මට්ටමේ සිට 40%ක් දක්වා ඉහළ නැංවීමේ උපායමාර්ගික සැලැස්මක් ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය.
2- 'Introducing RAMIS-Linked AI Fraud Detection in IRD' (දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවට AI තාක්ෂණය හඳුන්වා දීම):
දැනට පවතින RAMIS පරිගණක පද්ධතිය තවදුරටත් ශක්තිමත් කර, බැංකු ගනුදෙනු, මෝටර් රථ ලියාපදිංචි දත්ත සහ ඉඩම් මිලදී ගැනීම් සෘජුවම නිරීක්ෂණය කළ හැකි කෘත්‍රිම බුද්ධි (AI) මෘදුකාංගයක් හඳුන්වා දිය යුතුය. එමඟින් TIN අංක තිබුණද හොර රහසේ සිදුවන බදු පැහැර හැරීම් 95%කින් නතර කළ හැක.
3- 'Establishing a Tax Revenue Stabilization Buffer Fund' (බදු ආදායම් ස්ථායීකරණ සංචිත අරමුදලක් හැදීම):
වාහන ආනයනය වැනි තාවකාලික සාධක නිසා මේ දිනවල ලැබෙන අතිරික්ත බදු ආදායම් (Windfall revenue) සියල්ලම එදිනෙදා රජයේ වියදම් සඳහා නාස්ති නොකර, ඉන් 20%ක් වහාම "බදු ආදායම් ස්ථායීකරණ සංචිත අරමුදලකට" (Revenue Stabilization Fund) බැර කළ යුතුය. වසර අගදී ආදායම් අඩු වුවහොත් මූල්‍ය හිඟය පියවා ගැනීමට මෙම අරමුදල ආරක්ෂක පවුරක් වනු ඇත.
(වාර්තාව - සම්පත් ධීරසේකර)
මුලාශ්‍රය :
Tax Windfall Masks Emerging Risks Across Revenue Agencies
