“බදු පදනම පුළුල් කිරීම සාධාරණයි, නමුත් අහිංසකයන් මිරිකන්න එපා” - නව මූල්‍ය නිරීක්ෂණ ජාලය ගැන විවාදයක්.
ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ (IMF) දැඩි කොන්දේසි මත මෙරට බදු ආදායම දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට (GDP) සාපේක්ෂව ඉහළ නැංවීම සඳහා රජය දියත් කර ඇති "බදු ගෙවන්නන් හඳුනාගැනීමේ අංකය" (TIN) රට පුරා ව්‍යාප්ත කිරීමේ මහා මෙහෙයුම මේ වන විට අතිශය තීරණාත්මක කලාපයකට පැමිණ තිබේ. මෙතෙක් කල් ලංකාවේ පැවති පටු බදු පදනම සහ බදු පැහැර හැරීම් හේතුවෙන් රටේ මූල්‍ය ස්ථාවරත්වය බිඳ වැටුණු බව පවසන මූල්‍ය අරමුදල, සෑම වැඩිහිටි පුරවැසියෙකුම මධ්‍යගත බදු දත්ත පද්ධතියකට (Centralized Database) ඇතුළත් කරන ලෙස රජයට බල කර ඇත.
මේ යටතේ, පුද්ගලයෙකුගේ ජාතික හැඳුනුම්පත් අංකය (NIC) ඇසුරින් දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව (IRD) විසින් දැනටමත් ලක්ෂ සංඛ්‍යාත පිරිසකට ඔවුන් නොදැනුවත්වම TIN අංක නිකුත් කර තිබේ.
බැංකු පොතේ සිට ඉඩම දක්වා සියල්ල එකම දැලකට
මෙම නව ක්‍රමවේදය හරහා දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවට ඕනෑම පුරවැසියෙකුගේ බැංකු ගිණුම්, වාහන හිමිකාරිත්වය, ඉඩම් සහ නිවාස දේපළ මෙන්ම ව්‍යාපාරික කටයුතු පිළිබඳ සියලු තොරතුරු එකම රාමුවක් තුළ (Cross-referencing) පරීක්ෂා කිරීමේ තාක්ෂණික බලය හිමිවේ. මෙතෙක් කල් බදු දැලෙන් බේරී නිල නොවන ආර්ථිකය තුළ කටයුතු කළ පුද්ගලයන් හසුකර ගැනීමට මෙය කදිම මෙවලමකි.
නමුත් මෙම දැඩි මූල්‍ය නිරීක්ෂණ ජාලය නිසා රටේ වයස්ගත සහ ව්‍යවසායක නොවන සිවිල් ජනතාව දැඩි කනස්සල්ලට පත්ව සිටිති. ලංකාවේ ජනගහනයෙන් 18%ක් එනම් මිලියන 3.9ක් වන වයස අවුරුදු 60ට වැඩි ජ්‍යෙෂ්ඨ පුරවැසියන්ගෙන්, මිලියනයකට ආසන්න පිරිසක් ජීවත් වන්නේ තමන් ජීවිත කාලය පුරා හම්බ කරගත් පාරිතෝෂික (Gratuity) හෝ EPF මුදල් බැංකුවල තැන්පත් කර ලැබෙන පොලී ආදායමෙනි.
ජ්‍යෙෂ්ඨ පුරවැසියන්ගේ බදු බිය සහ බැංකු සහනය
ඔවුන්ගේ වාර්ෂික ආදායම බදු අයකරන සීමාවට වඩා බෙහෙවින් අඩු වුවද, මෙම TIN අංකය අනිවාර්ය කිරීම නිසා තමන්ගේ සුළු පොලී ආදායමෙන් ද රඳවා ගැනීමේ බද්ද (Withholding Tax) කැපේ යැයි ඔවුහු බියෙන් පසුවෙති. පවතින පරිපාලන අපහසුතා සැලකිල්ලට ගෙන දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව දැන් නව ලිහිල් ක්‍රමවේදයක් හඳුන්වා දී ඇත.
ඒ අනුව වයස්ගත පුරවැසියන්ට බදු කාර්යාලවල රස්තියාදු වීමට අවශ්‍ය නැත; තමන්ගේ ජාතික හැඳුනුම්පත තමන් ගනුදෙනු කරන වාණිජ බැංකුව වෙත ලබා දීමෙන්, බැංකුව හරහාම සිය TIN අංකය IRD එකෙන් ලබාගෙන අදාළ බදු නිදහස් කිරීමේ ප්‍රකාශ ලබා දිය හැක. රජය පවසන්නේ මෙය රට නවීකරණය කරන සාධාරණ බදු පද්ධතියක් බවයි. එහෙත්, මෙමඟින් සාමාන්‍ය ජනතාවගේ මූල්‍ය රහස්‍යභාවය (Financial privacy) අහිමි වන බව පවසන විවේචකයන් පෙන්වා දෙන්නේ, ජනතාව මිරිකීමට පෙර බදු වංචා කරන මහා පරිමාණ ජාවාරම්කරුවන් කොටු කරගත යුතු බවයි.
අදහස් සහ යෝජනා :
TIN බදු පද්ධතිය හරහා සිදුවන පීඩනය අවම කර, එහි පාරදෘශ්‍යභාවය රැකගැනීමට රජය වහාම පහත පියවර ගත යුතුය:
1- 'Automated WHT Exemption for Senior Citizens' (ජ්‍යෙෂ්ඨ පුරවැසි බදු නිදහස් කිරීම ස්වයංක්‍රීය කිරීම):
වයස්ගත පුරවැසියන් ලවා බැංකුවලට රහස් ප්‍රකාශ සහ ලියකියවිලි පිරවීම් කරවා ගනිමින් ඔවුන් තවදුරටත් රස්තියාදු නොකර, මධ්‍යම බැංකු පද්ධතිය හරහා අවුරුදු 60ට වැඩි, මාසික පොලී ආදායම රුපියල් ලක්ෂයකට වඩා අඩු සියලුම ස්ථාවර තැන්පතු සඳහා රඳවා ගැනීමේ බද්ද (WHT) කැපීම "ස්වයංක්‍රීයවම අත්හිටුවන" (Automated Exemption) මෘදුකාංග පද්ධතියක් බැංකුවලට හඳුන්වා දිය යුතුය.
2- 'Strict Data Privacy Shield' (දැඩි දත්ත රහස්‍යතා පවුරක් හැදීම):
පුද්ගලයෙකුගේ බැංකු පොත්, ඉඩම් සහ වාහන විස්තර සියල්ල එකම රාමුවකට එන බැවින්, මෙම දත්ත පද්ධතියට (IRD RAMIS System) ඇතුළු විය හැක්කේ කාටද යන්න පිළිබඳව දැඩි නීතිමය සීමාවන් පැනවිය යුතුය. දේශපාලන පළිගැනීම් හෝ පුද්ගලික කෝන්තර පිරිමසා ගැනීමට නිලධාරීන් විසින් මෙම දත්ත අවභාවිත කිරීම (Data breaches) වැළැක්වීම සඳහා ස්වාධීන දත්ත ආරක්ෂණ විගණනයක් (Data Security Audit) පැවැත්වීම අනිවාර්ය වේ.
3- 'TIN Awareness Mobile Clinics' (TIN පිළිබඳ ජංගම උපදේශන සේවා):
අන්තර්ජාලය සහ ඩිජිටල් තාක්ෂණය පිළිබඳ ප්‍රමාණවත් දැනුමක් නොමැති ඈත දුර බැහැර ගම්මානවල පසුවන ජනතාව සහ වැඩිහිටියන් වෙනුවෙන්, ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාල සහ ග්‍රාම නිලධාරීන් මට්ටමින් "ජංගම බදු උපදේශන සේවා" (Mobile Clinics) පවත්වා, ඔවුන්ට නොමිලේම TIN ලියාපදිංචි ලියකියවිලි ලබා දීමට IRD ආයතනය පියවර ගත යුතුය. එවිට බදු ක්‍රමය පිළිබඳ සමාජයේ පවතින අනියත බිය මුළුමනින්ම නැතිවී යනු ඇත.
(වාර්තාව - සම්පත් ධීරසේකර )
මුලාශ්‍රය :
IMF-Backed Tax Tracking System Raises Public Concerns
