බැංකුවලින් ණය ගැනීම සීමා වෙද්දී, භාණ්ඩාගාරයේ බර අඩු කරන්න ආයතන 45කට වැඩි ප්‍රමාණයක් සමඟ සාකච්ඡා
“ලාභය හඹා ගියොත් ජනතා සේවය ඉවරයි” - පුද්ගලීකරණයට එරෙහිව වෘත්තීය සමිතිවලින් රතු එළියක්
එය වැදගත් වන්නේ ඇයි :
ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථිකය ස්ථාවර කරගැනීම සඳහා මහජන බදු මුදලින් නඩත්තු වන, අධික ලෙස පාඩු ලබන රාජ්‍ය ව්‍යවසායන් (SOEs) කොටස් වෙළඳපොළ (Capital Market) වෙත රැගෙන යාමේ දැවැන්ත උපායමාර්ගික මෙහෙයුමක් ශ්‍රී ලංකා සුරැකුම්පත් හා විනිමය සභා කොමිෂන් සභාව (SEC) සහ කොළඹ කොටස් වෙළඳපොළ (CSE) විසින් ආරම්භ කර ඇත.
රාජ්‍ය ආයතන 45කට අධික ප්‍රමාණයක ප්‍රධානීන් සමඟ කොළඹදී පැවැත්වුණු විශේෂ සමුළුවකදී අවධාරණය කෙරුණේ, මින් ඉදිරියට භාණ්ඩාගාරයෙන් සල්ලි ඉල්ලනවා වෙනුවට කොටස් වෙළඳපොළ හරහා විනිවිදභාවයකින් යුතුව ප්‍රාග්ධනය සපයාගත යුතු බවයි.
වෙනස්වන මූල්‍ය වටපිටාව
බැංකු ණය සීමා වීම:
ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුව විසින් 2026 ජනවාරි 1 වැනිදා සිට ක්‍රියාත්මක වන පරිදි "තනි ණය ගැති සීමාවන්" (Single Borrower Limits) දැඩි කර ඇති බැවින්, මින් ඉදිරියට රාජ්‍ය ආයතනවලට රාජ්‍ය බැංකුවලින් හිතුමනාපයට මහා පරිමාණ ණය ලබාගත නොහැක.
කැටලිස්ට් මණ්ඩලය (Catalyst Board):
සාමාන්‍ය සමාගම් මෙන් දැඩි වාර්තාකරණ ප්‍රමිතීන් (Reporting standards) එකවර සපුරාලීමට නොහැකි රාජ්‍ය ආයතන සඳහාම කොටස් වෙළඳපොළ තුළ විශේෂ "සංක්‍රාන්ති පුවරුවක්" (Catalyst Board) හඳුන්වා දී ඇත.
මූල්‍ය ශක්තිය:
2020 සිට 2025 දක්වා කාලය තුළ ලංකාවේ කොටස් වෙළඳපොළ හරහා සමාගම් රුපියල් බිලියන 560කට අධික ප්‍රාග්ධනයක් උපයාගෙන ඇති අතර, රාජ්‍ය ආයතනවලට ද මෙම අවස්ථාව විවෘත වේ.
පාර්ශව කරුවන්ගේ අදහස්
ආණ්ඩුවේ සහ වෙළඳපොළ හිතවාදී පාර්ශවය:
රාජ්‍ය ආයතන දීර්ඝ කාලයක සිට දේශපාලන ඇඟිලි ගැසීම් සහ අකාර්යක්ෂමතාවය නිසා විනාශ වී ඇති බව පාලකයෝ පවසති. කොටස් වෙළඳපොළේ ලැයිස්තුගත වීමත් සමඟ, ව්‍යාපාරික වාර්තා (Financial disclosure) සහ විගණන වාර්තා නියමිත වේලාවට ජනතාවට විවෘත කිරීමට ඔවුන්ට සිදු වේ. එමඟින් දූෂණය නැති වී, ආයතන ස්වාධීන වන අතර භාණ්ඩාගාරය මත පැටවෙන බර මුළුමනින්ම නිදහස් වේ.
වෘත්තීය සමිති සහ විවේචකයන්ගේ පාර්ශවය:
කම්කරු සංවිධාන සහ වාමකාමී විශ්ලේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ විදුලිය, ප්‍රවාහනය සහ ඛනිජ තෙල් වැනි සංවේදී ක්ෂේත්‍ර ක්‍රියාත්මක වන්නේ ලාභය ලැබීමට වඩා ජනතා සේවයක් (Social responsibilities) සැපයීමට බවයි. කොටස් වෙළඳපොළට පැමිණි පසු විදේශීය සහ දේශීය පුද්ගලික කොටස්කරුවන් නිරන්තරයෙන්ම ලාභය (Profitability) ඉල්ලා සිටිනු ඇත. එවිට අත්‍යවශ්‍ය සේවාවල මිල ගණන් ඉහළ ගොස් පොදු ජනතාව පීඩාවට පත්වීමේ මෙන්ම සේවක කප්පාදුවක් සිදුවීමේ දැඩි අවදානමක් පවතී.
ඊළඟට සිදුවන්නේ කුමක්ද :
කොටස් වෙළඳපොළට පැමිණි පළියටම ආයතනයක පවතින දූෂණ සහ ව්‍යුහාත්මක ගැටලු මුළුමනින්ම නැති නොවන බව ආර්ථික විද්‍යාඥයෝ පවසති. මෙම ක්‍රමවේදය සාර්ථක වීමට නම්, ආයතනවල ඉහළ තනතුරුවලට දේශපාලන හිතවතුන් පත් කිරීම නතර කර, සැබෑ වෘත්තීය නිලධාරීන් පත් කළ යුතුය. ඉදිරි මාසවලදී මෙම කැටලිස්ට් මණ්ඩලය හරහා ලැයිස්තුගත වන පළමු රාජ්‍ය ආයතනය කුමක්ද යන්න දෙස සමස්ත මූල්‍ය ක්ෂේත්‍රයම බලා සිටී.
අදහස් සහ යෝජනා :
රාජ්‍ය ආයතන කොටස් වෙළඳපොළට රැගෙන යාමේදී ජනතා අයිතීන් ද රැකගෙන එය සාර්ථක කිරීමට රජය වහාම පහත පියවර ගත යුතුවඇත.
1- 'Retaining a 51% Golden Share and Capping Individual Ownership' (රජයේ පාලනය සහ රන් කොටස රැකගැනීම):
උපායමාර්ගික රාජ්‍ය ආයතනවල (උදා: ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය, ටෙලිකොම්) පාලන බලය කිසිසේත්ම පුද්ගලික අංශයට නොපැවරිය යුතුය. රජය සතුව සෑම විටම 51%ක බහුතර කොටස් හිමිකාරිත්වය (Golden Share) තබාගත යුතු අතර, කිසිදු තනි පුද්ගලික හෝ විදේශීය ආයෝජකයෙකුට 10%කට වඩා කොටස් මිලදී ගැනීමට නොහැකි වන පරිදි දැඩි සීමාවන් පැනවිය යුතුය.
2- 'Introducing Employee Share Ownership Schemes - ESOS' (සේවකයන්ට නොමිලේ කොටස් ලබා දීම):
වෘත්තීය සමිතිවලින් එල්ල වන දැඩි විරෝධය පාලනය කිරීම සඳහා, ලැයිස්තුගත කරන සෑම රාජ්‍ය ආයතනයකම සමස්ත කොටස්වලින් 5%-10%ක් අතර ප්‍රමාණයක් එහි සේවය කරන සාමාන්‍ය සේවකයන්ට නොමිලේ හෝ සහන මිලකට "සේවක කොටස් හිමිකාරිත්ව ක්‍රමවේදයක්" (ESOS) හරහා ලබා දිය යුතුය. ආයතනයේ ලාභයෙන් සේවකයාට ද කොටස් ලාභාංශ (Dividends) ලැබෙන විට, ඔවුන් පුද්ගලීකරණයට විරුද්ධ නොවී ආයතනය දියුණු කිරීමට කැපවනු ඇත.
3- 'Mandating a Independent Board Selection via a Constitutional Grid' (ස්වාධීන අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩල පත් කිරීම):
කොටස් වෙළඳපොළට දැමූ පසුත් විෂය භාර ඇමැතිවරයාට තමන්ගේ හිතවතුන් අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලවලට දැමීමට ඇති අයිතිය නීතියෙන් මුළුමනින්ම නතර කළ යුතුය. ලැයිස්තුගත වන රාජ්‍ය ආයතනවල ස්වාධීන අධ්‍යක්ෂවරුන් (Independent Directors) පත් කිරීමේ බලය, වෘත්තීයවේදීන්ගෙන් සමන්විත ස්වාධීන ව්‍යවස්ථාපිත මණ්ඩලයකට (Constitutional Grid/High Post Committee) පමණක් පැවරිය යුතුය. එවිට ආයතනවල ව්‍යාපාරික ස්වාධීනත්වය 100%ක්ම ආරක්ෂා වේ.
(වාර්තාව - සම්පත් ධීරසේකර )
මුලාශ්‍රය :
Can Stock Market Listings Rescue Sri Lanka’s State Enterprises?
වෙනස්වන මූල්‍ය වටපිටාව
බැංකු ණය සීමා වීම:
ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුව විසින් 2026 ජනවාරි 1 වැනිදා සිට ක්‍රියාත්මක වන පරිදි "තනි ණය ගැති සීමාවන්" (Single Borrower Limits) දැඩි කර ඇති බැවින්, මින් ඉදිරියට රාජ්‍ය ආයතනවලට රාජ්‍ය බැංකුවලින් හිතුමනාපයට මහා පරිමාණ ණය ලබාගත නොහැක.
කැටලිස්ට් මණ්ඩලය (Catalyst Board):
සාමාන්‍ය සමාගම් මෙන් දැඩි වාර්තාකරණ ප්‍රමිතීන් (Reporting standards) එකවර සපුරාලීමට නොහැකි රාජ්‍ය ආයතන සඳහාම කොටස් වෙළඳපොළ තුළ විශේෂ "සංක්‍රාන්ති පුවරුවක්" (Catalyst Board) හඳුන්වා දී ඇත.
මූල්‍ය ශක්තිය:
2020 සිට 2025 දක්වා කාලය තුළ ලංකාවේ කොටස් වෙළඳපොළ හරහා සමාගම් රුපියල් බිලියන 560කට අධික ප්‍රාග්ධනයක් උපයාගෙන ඇති අතර, රාජ්‍ය ආයතනවලට ද මෙම අවස්ථාව විවෘත වේ.
පාර්ශව කරුවන්ගේ අදහස්
ආණ්ඩුවේ සහ වෙළඳපොළ හිතවාදී පාර්ශවය:
රාජ්‍ය ආයතන දීර්ඝ කාලයක සිට දේශපාලන ඇඟිලි ගැසීම් සහ අකාර්යක්ෂමතාවය නිසා විනාශ වී ඇති බව පාලකයෝ පවසති. කොටස් වෙළඳපොළේ ලැයිස්තුගත වීමත් සමඟ, ව්‍යාපාරික වාර්තා (Financial disclosure) සහ විගණන වාර්තා නියමිත වේලාවට ජනතාවට විවෘත කිරීමට ඔවුන්ට සිදු වේ. එමඟින් දූෂණය නැති වී, ආයතන ස්වාධීන වන අතර භාණ්ඩාගාරය මත පැටවෙන බර මුළුමනින්ම නිදහස් වේ.
වෘත්තීය සමිති සහ විවේචකයන්ගේ පාර්ශවය:
කම්කරු සංවිධාන සහ වාමකාමී විශ්ලේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ විදුලිය, ප්‍රවාහනය සහ ඛනිජ තෙල් වැනි සංවේදී ක්ෂේත්‍ර ක්‍රියාත්මක වන්නේ ලාභය ලැබීමට වඩා ජනතා සේවයක් (Social responsibilities) සැපයීමට බවයි. කොටස් වෙළඳපොළට පැමිණි පසු විදේශීය සහ දේශීය පුද්ගලික කොටස්කරුවන් නිරන්තරයෙන්ම ලාභය (Profitability) ඉල්ලා සිටිනු ඇත. එවිට අත්‍යවශ්‍ය සේවාවල මිල ගණන් ඉහළ ගොස් පොදු ජනතාව පීඩාවට පත්වීමේ මෙන්ම සේවක කප්පාදුවක් සිදුවීමේ දැඩි අවදානමක් පවතී.
ඊළඟට සිදුවන්නේ කුමක්ද :
කොටස් වෙළඳපොළට පැමිණි පළියටම ආයතනයක පවතින දූෂණ සහ ව්‍යුහාත්මක ගැටලු මුළුමනින්ම නැති නොවන බව ආර්ථික විද්‍යාඥයෝ පවසති. මෙම ක්‍රමවේදය සාර්ථක වීමට නම්, ආයතනවල ඉහළ තනතුරුවලට දේශපාලන හිතවතුන් පත් කිරීම නතර කර, සැබෑ වෘත්තීය නිලධාරීන් පත් කළ යුතුය. ඉදිරි මාසවලදී මෙම කැටලිස්ට් මණ්ඩලය හරහා ලැයිස්තුගත වන පළමු රාජ්‍ය ආයතනය කුමක්ද යන්න දෙස සමස්ත මූල්‍ය ක්ෂේත්‍රයම බලා සිටී.
අදහස් සහ යෝජනා :
රාජ්‍ය ආයතන කොටස් වෙළඳපොළට රැගෙන යාමේදී ජනතා අයිතීන් ද රැකගෙන එය සාර්ථක කිරීමට රජය වහාම පහත පියවර ගත යුතුවඇත.
1- 'Retaining a 51% Golden Share and Capping Individual Ownership' (රජයේ පාලනය සහ රන් කොටස රැකගැනීම):
උපායමාර්ගික රාජ්‍ය ආයතනවල (උදා: ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය, ටෙලිකොම්) පාලන බලය කිසිසේත්ම පුද්ගලික අංශයට නොපැවරිය යුතුය. රජය සතුව සෑම විටම 51%ක බහුතර කොටස් හිමිකාරිත්වය (Golden Share) තබාගත යුතු අතර, කිසිදු තනි පුද්ගලික හෝ විදේශීය ආයෝජකයෙකුට 10%කට වඩා කොටස් මිලදී ගැනීමට නොහැකි වන පරිදි දැඩි සීමාවන් පැනවිය යුතුය.
2- 'Introducing Employee Share Ownership Schemes - ESOS' (සේවකයන්ට නොමිලේ කොටස් ලබා දීම):
වෘත්තීය සමිතිවලින් එල්ල වන දැඩි විරෝධය පාලනය කිරීම සඳහා, ලැයිස්තුගත කරන සෑම රාජ්‍ය ආයතනයකම සමස්ත කොටස්වලින් 5%-10%ක් අතර ප්‍රමාණයක් එහි සේවය කරන සාමාන්‍ය සේවකයන්ට නොමිලේ හෝ සහන මිලකට "සේවක කොටස් හිමිකාරිත්ව ක්‍රමවේදයක්" (ESOS) හරහා ලබා දිය යුතුය. ආයතනයේ ලාභයෙන් සේවකයාට ද කොටස් ලාභාංශ (Dividends) ලැබෙන විට, ඔවුන් පුද්ගලීකරණයට විරුද්ධ නොවී ආයතනය දියුණු කිරීමට කැපවනු ඇත.
3- 'Mandating a Independent Board Selection via a Constitutional Grid' (ස්වාධීන අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩල පත් කිරීම):
කොටස් වෙළඳපොළට දැමූ පසුත් විෂය භාර ඇමැතිවරයාට තමන්ගේ හිතවතුන් අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලවලට දැමීමට ඇති අයිතිය නීතියෙන් මුළුමනින්ම නතර කළ යුතුය. ලැයිස්තුගත වන රාජ්‍ය ආයතනවල ස්වාධීන අධ්‍යක්ෂවරුන් (Independent Directors) පත් කිරීමේ බලය, වෘත්තීයවේදීන්ගෙන් සමන්විත ස්වාධීන ව්‍යවස්ථාපිත මණ්ඩලයකට (Constitutional Grid/High Post Committee) පමණක් පැවරිය යුතුය. එවිට ආයතනවල ව්‍යාපාරික ස්වාධීනත්වය 100%ක්ම ආරක්ෂා වේ.
(වාර්තාව - සම්පත් ධීරසේකර )
මුලාශ්‍රය :
Can Stock Market Listings Rescue Sri Lanka’s State Enterprises?
