ජනතාවට බදු බරින් නිදහස දීම, සුබසාධන දැල පුළුල් කිරීම සහ සංවර්ධනයට මුදල් වෙන් කිරීම 2027 අයවැය සකසන රජයේ ප්‍රමුඛ පොරොන්දුය.
එහෙත් මේ පොරොන්දු පිටුපස සඟවාගත නොහැකි ආර්ථික යථාර්ථයක් තිබේ. ඒ, රජයේ භාණ්ඩාගාරයට නීත්‍යනුකූලව ගලා ආ යුතු රුපියල් බිලියන ගණනක අතිවිශාල බදු මුදලක් පරිපාලන අඩපණකම් මැද අතරමග වාෂ්ප වී යාමයි.
නව බදු පැනවීම වෙනුවට හොර රහසේ බදු මඟහරින දැවැන්තයින් නීතියට හසුකර ගැනීම තම විසඳුම බව ජාතික ජන බලවේග රජය පවසයි. ප්‍රශ්නය වන්නේ, එම පොරොන්දුව මහපොළොවේ යථාර්ථයක් කිරීමට තරම් දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ යාන්ත්‍රණය සූදානම්ද යන්නයි.
හිරවුණු ට්‍රිලියන 2.1 සහ බදු පැහැර හැරීමේ සෙල්ලම
2025 දෙසැම්බර් 31 වන විට අය කරගත නොහැකිව පවතින හිඟ බදු ප්‍රමාණය රුපියල් ට්‍රිලියන 2.1කි. සරලව කිවහොත්, මෙය මුළු රටේම වාර්ෂික බදු ආදායම් ඉලක්කයෙන් අඩකටත් ආසන්න යෝධ මුදලකි. මෙයින් රුපියල් ට්‍රිලියන 1.6ක්ම විවිධ නඩු සහ නීතිමය විවාද තුළ හිරවී තිබේ.
නීතිය හමුවේ ඇති මුදල් හෙට උදෑසනින්ම අය කරගත නොහැකි බව සැබෑවකි. එහෙත් නියමිත බදු නියමිත වෙලාවට අය කරගැනීමේ පරිපාලන දුර්වලතාව මේ සංඛ්‍යාවලින් මනාව එළිදරව් වේ.
වඩාත්ම කම්පන සහගත කරුණ වන්නේ ලියාපදිංචි බදු ගෙවන්නන්ගේ හැසිරීමයි. 2025 දී ලියාපදිංචි සමාගම්වලින් 52.7%ක් සහ පුද්ගලික බදු ගොනු හිමියන්ගෙන් 67.8%ක්ම තම වාර්ෂික ආදායම් වාර්තා භාර දී නැත. වැටුප ලැබෙන මොහොතේදීම PAYE බද්ද කැපෙන සාමාන්‍ය සේවකයා රට වෙනුවෙන් සියල්ල කැප කරද්දී, දැවැන්ත ව්‍යාපාරිකයින්ගෙන් අඩකට වැඩි පිරිසක් කිසිදු ගණන් හිලව්වක් නොදන්වා නිදැල්ලේ සිටින්නේ මන්ද යන සාධාරණ ප්‍රශ්නය මෙහිදී පැනනගී.
අතහැර දමා ඇති බිලියන ගණනක අලුත් මුදල් උල්පත්
පොලී ආදායම් මත රඳවා ගැනීමේ බද්ද (WHT) 10% දක්වා වැඩි කිරීම, මත්පැන් හා දුම්කොළ සමාගම්වල බදු ඉහළ දැමීම සහ සේවා අපනයනයට 15%ක සාධාරණ බද්දක් හඳුන්වා දීම සාධාරණීකරණය කරමින් නියෝජ්‍ය මුදල් ඇමැති ආචාර්ය අනිල් ජයන්ත ප්‍රනාන්දු කරුණු දැක්වීය.
එසේ වුවද, නිසි පරිපාලන දැලක් නොමැතිකමින් රටට අහිමි වන ආදායම් මාර්ග කිහිපයක් රජයේම ලේඛනවල පැහැදිලිව සඳහන් වේ:
ලියාපදිංචි නැති චන්ද්‍රිකා රූපවාහිනී (DTH):
නීතිවිරෝධීව භාවිත වන මෙවැනි චන්ද්‍රිකා සබඳතා ලක්ෂ 3ක් නීතිගත කළහොත්, වාර්ෂිකව රුපියල් බිලියන 3.6ක වක්‍ර ආදායමක් සහ බිලියන 1.5ක සෘජු බදු ආදායමක් ලැබේ.
ජාත්‍යන්තර ඩිජිටල් සේවා:
මෙරටින් මුදල් උපයන විදේශීය ඩිජිටල් සමාගම්වලින් හිමි විය යුතු 18%ක වැට් (VAT) මුදල අය කරගැනීමේ ක්‍රමවේදය තවමත් නිසි පරිදි පණගන්වා නැත.
ගෝලීය අවම බද්ද (QDMTT):
ලොව පුරා ක්‍රියාත්මක OECD ප්‍රමිතීන්ට අනුව මෙරට ක්‍රියාත්මක බහුජාතික දැවැන්තයින්ගෙන් අය විය යුතු බදු මුදල්, අපගේ නීතිමය පමාව නිසා පිටරටවලට ඇදී යාමේ අවදානමක් පවතී.
දුම්කොළ බදු ප්‍රතිපත්තිය:
ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය නිර්දේශ කරන 75% ප්‍රමිතියට අනුව දුම්වැටි බදු සරල ක්‍රමවේදයකට සකස් කළහොත්, වසරකට අමතරව රුපියල් බිලියන 17.3ක් එකතු කරගත හැකි බව පෙන්වා දී තිබේ.
ඩිජිටල් සිහිනය සහ 2027 ජනවාරි අනතුරු ඇඟවීම
බදු එකතු කිරීම පරිගණකගත කරන බව පාලකයින් නිතර කීවද, ඒ පිටුපස ඇති සැබෑ තාක්ෂණික අවදානම ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල (IMF) නිකුත් කළ වාර්තාවකින් එළියට දමා ඇත.
දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ ප්‍රධාන බදු ගෙවීම් පද්ධතිය වන RAMIS හි නඩත්තු ගිවිසුම 2027 ජනවාරි 31 දිනෙන් අවසන් වේ. අවදානම් හඳුනා ගැනීමේ නූතන ක්‍රමවේද මෙහෙයුම්වලට නිසි ලෙස මුසු වී නැති පසුබිමක, පරිගණක පද්ධතිය අඩපණ වුවහොත් මුළු බදු දැලම එකවර කඩා වැටිය හැකිය.
2027 අයවැය ඉදිරියේ ඇති සැබෑ අභියෝගය වන්නේ ඉලක්කම් ලස්සනට පෙන්වීම නොවේ. දේශපාලන හිතවත්කම් ඇති බලවතුන්ගෙන් බදු අය කරගන්නේද, ඩිජිටල් පද්ධතිය නියමිත වෙලාවට ආරක්ෂා කරගන්නේද, සහ අවංක බදු ගෙවන්නා තවදුරටත් මිරිකීම නතර කරන්නේද යන්නයි.
2027 මාර්තු මාසයේදී IMF වැඩසටහන නිමාවීමට පෙර මේ හිල් වසා නොදැමුවහොත්, පරිපාලන අසාර්ථකත්වයේ සියලු පාඩු සුපුරුදු පරිදි ගෙවීමට සිදුවන්නේ මෙරට පොදු ජනතාවටය.
වැඩිදුර තොරතුරු ඇතුළත් විශ්වාසනීය මූලාශ්‍ර සබැඳි
The Leader වාර්තාව: නව බදු නෑ - බිලියන 175ක හිඟ බදු අල්ලන්න දැලක්
ශ්‍රී ලංකා දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ නිල පද්ධතිය (Inland Revenue Department)
ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ (IMF) ශ්‍රී ලංකා වැඩසටහන් වාර්තා