බදු ගහන්නේ කාටද: පොඩි මිනිහාටද? කෝටිපතියන්ටද?

2022 මහා ආර්ථික කඩාවැටීමෙන් පසු රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරය ශක්තිමත් කිරීමේ මෙහෙයුම මේ වන විට තීරණාත්මක මංසන්ධියකට පැමිණ තිබේ. පසුගිය කාලය පුරාම මෙම ආදායම් එකතු කිරීමේ පහසුම ඉලක්කය වූයේ වැට් (VAT) බද්දට කොටුවූ සාමාන්‍ය පාරිභෝගිකයාය.

කෙසේ වෙතත්, ප්‍රතිපත්ති අධ්‍යයන ආයතනය (IPS) සිය 'Sri Lanka State of the Economy' වාර්තාවෙන් පෙන්වා දෙන්නේ ඉහළ ප්‍රතිශත මත පමණක් දිගින් දිගටම යැපීම තිරසාර නොවන බවයි. පද්ධතියට හසුනොවන මහා පරිමාණ ධනවතුන්ගේ වත්කම් සහ ඉහළ වෘත්තීය ආදායම් විධිමත් පරීක්ෂාවකට ලක් නොකර රාජ්‍ය ආදායම ස්ථාවර කළ නොහැකි බව ආර්ථික විශේෂඥයෝ පෙන්වා දෙති.

මූලාශ්‍රයෙන් මඟහැරෙන වෘත්තීය ආදායම්

වෛද්‍ය, නීති, ඉංජිනේරු, උපදේශන සහ උපකාරක පන්ති ක්ෂේත්‍රවල ඉහළ ආදායම් ලබන ඇතැම් වෘත්තිකයන්ගේ ඉපැයීම්, මූලාශ්‍රයෙන් බදු අයකර ගැනීමේ සාම්ප්‍රදායික රඳවා ගැනීමේ ක්‍රමවේදවලට (Withholding Tax) හසු නොවන බව වාර්තාවේ සඳහන් වේ.

මෙහිදී සමස්ත වෘත්තිකයන් බදු පැහැරහරින බවක් ගම්‍ය නොවේ. ගැටලුව ඇත්තේ පෞද්ගලික ගනුදෙනු සහ ස්වාධීන සේවා හරහා හුවමාරු වන දැවැන්ත මුදල් ප්‍රවාහයන් නිවැරදිව වාර්තා කරගැනීමට දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව සතු පරිපාලන යාන්ත්‍රණය ප්‍රමාණවත් නොවීමයි.

විද්‍යුත් ඉන්වොයිස් (E-invoicing) ක්‍රමය පුළුල් කිරීම, ජාතික බදු හඳුනාගැනීමේ අංකය (TIN) බැංකු පද්ධතිය සමඟ සක්‍රීයව ඒකාබද්ධ කිරීම සහ දත්ත විශ්ලේෂණය මඟින් මෙම පරතරය හඳුනාගත හැකිය. එහෙත් මූල්‍ය රහස්‍යභාවය සුරැකෙන නීතිමය ආවරණයක් නොමැතිව මෙවැනි පද්ධති සාර්ථක කරගත නොහැකි බව IPS අවධාරණය කරයි.

දේපළ වෙළඳපොළ සහ ප්‍රාග්ධන ලාභ

සමස්ත ශුද්ධ වත්කම් මත එකවර පනවන බදු ක්‍රමයක් වෙනුවට, නිශ්චල දේපළ, ප්‍රාග්ධන ලාභ (Capital Gains), කුලී ආදායම් සහ සුඛෝපභෝගී වත්කම් ඉලක්ක කරගත් ක්‍රමවේදයක් ක්‍රියාත්මක විය යුතුය.

වර්තමානයේ පවතින යල්පැනගිය ඉඩම් තක්සේරු ක්‍රම සහ සාම්ප්‍රදායික ලිපිගොනු නිසා ඉහළ වටිනාකමකින් යුතු දේපළ වෙළඳාම්වල සැබෑ ලාභය බදු දැලට හසුවන්නේ නැත. පරිගණකගත ඉඩම් ලේඛන පද්ධතියක් (Computerised Land Registry) ස්ථාපිත කිරීම මඟින් සැබෑ වත්කම් හිමිකරුවන් නිවැරදිව හඳුනාගැනීමට අවස්ථාව සැලසේ.

නීත්‍යානුකූල ආයෝජන බියගැන්වීමකින් තොරව, විනිවිදභාවයෙන් යුතු අභියාචනා යාන්ත්‍රණයක් සහිතව මෙම නීති ක්‍රියාත්මක කිරීමේ වගකීම රජය සතුය.

කඩිනම් වැට් සහන සහ ආර්ථික අනාගතය

ජනතාව මුහුණ දෙන ජීවන වියදම් පීඩනය හමුවේ වැට් බදු වහාම අඩුකළ යුතු බවට සමාජයෙන් මතුවන ඉල්ලීම කෙරෙහි ද වාර්තාව අවධානය යොමු කරයි. පුළුල් බදු පදනමක් තහවුරු කරගැනීමට පෙර එවැනි හදිසි බදු ලිහිල් කිරීම් සිදුකළහොත්, එමඟින් රාජ්‍ය ණය තිරසාරභාවයට බරපතළ හානි සිදුවිය හැකිය.

ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයින් කළ යුත්තේ නව බදු පැනවීම හෝ අමනෝඥ සහන ප්‍රකාශයට පත්කිරීම නොව, දැනටමත් ගෙවිය යුතු බදු පැහැරහරින්නන්ගෙන් එම මුදල් අයකර ගැනීමයි.

බදු පද්ධතියක සාර්ථකත්වය මනිනු ලබන්නේ එක්රැස් වන මුදලේ ප්‍රමාණයෙන් පමණක් නොවේ. එම බදු බර සමාජයේ සෑම ස්ථරයක් අතරම කෙතරම් සාධාරණව සහ සානුකම්පිතව බෙදී යන්නේද යන්න මතයි.

විශ්වාසනීය මූලාශ්‍ර :

LankaNews: Untaxed Wealth and Professional Incomes Expose Sri Lanka’s Revenue Gaps

Institute of Policy Studies of Sri Lanka (IPS) Official Portal