අවදානම සැමවිට ම ජීවිතය පිළිබඳ සත්යයකි. නූතන සමාජය අප පොළඹවා ඇත්තේ අවදානම් ඉවත් කර ඇති බව සිතීමට ය.
නමුත් අවදානම් වල ස්වරූපය පමණක් වෙනස් වී ඇත. අප අවදානම් තේරුම් ගෙන හැකිතාක් දුරට ඒවා අවම කරගත යුතුව ඇත.
විදුලි සංදේශ ජාලවලට සිදු වූ දේ අධ්යාපනික ය. බෝම්බ සහ වැඩ වර්ජන සුලභ වූ 1990 ගණන්වලට සාපේක්ෂව, දැන් විදුලි සැපයුම වඩාත් විශ්වාසදායක බව පෙනෙන්නට තිබේ. එම කාලයේ ටෙලිකොම් සමාගම් උපස්ථ බැටරි සහ ජනක යන්ත්ර සඳහා ආයෝජනය කළේය. යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු, ඔවුහු ක්රමයෙන් ලිහිල් ආකල්පයක් ගත්හ. නමුත් පසුව ගංවතුර සහ නායයෑම් පැමිණියේය. විවිධ අවදානම් සහ විශාල ප්රතිවිපාක ඇති වීය. දැන් ජාල තිබෙන්නේ හුදෙක් කතා කිරීමට පමණක් නොවේ. ඒවා ක්රියාත්මක නොවන විට, ATM යන්ත්රවලට පවා බලපායි. ක්රෙඩිට් කාඩ්පත් සහ QR පාදක ගෙවීම් ක්රියා කරන්නේ නැත. එබැවින්, අවදානම් වැඩි ය. අඩු නැත.
දිට්වා අවස්ථාවේ දී සහ ඉන් පසුව බොහෝ දෙනෙකුට විදුලි සංදේශ සේවා භාවිතා කිරීමට නොහැකි විය. මෑත කාලීන ප්රවෘත්ති වාර්තාවකට අනුව, “අර්බුදයේ උච්චතම අවස්ථාවේ දී, ටෙලිකොම් අඩවි 2,000කට වැඩි ප්රමාණයකට බලපෑම් එල්ල වූ අතර, දිස්ත්රික්ක කිහිපයකට දින දෙකේ සිට පහ දක්වා කාලයක් ජංගම දුරකථන සහ දත්ත සේවා අහිමි විය. ජාල ඇනහිටීම්වලට ප්රධාන වශයෙන් හේතු වූයේ දිගුකාලීන විදුලිබල බිඳවැටීම්, ගංවතුර සහ නායයෑම් හේතුවෙන් රැහැන් කැඩී යාම, පහත් බිම්වල ජල ගැලීම් සහ ප්රතිසංස්කරණ කටයුතු ප්රමාද කරමින් ප්රවේශ හැකියා සීමා වීම ආදිය යි.”
දිට්වා යනු දේශගුණික විපර්යාසයකි. කාලගුණය දරුණු වනු ඇතැයි පුරෝකථනයන් තිබිණි: නියඟ දිගු වනු ඇති අතර ගංවතුර විශාල වනු ඇත. 2016-2017 දී අපට නියඟය ඇති විය. ඊට පසු දිට්වා පැමිණියේ ය.
එහි ආරම්භය සාගරය අසාමාන්ය ලෙස උණුසුම් වීම වූ අතර එම නිසා සුළි කුණාටුව අධික තෙතමනයක් ලබා ගත්තේය. සම්පූර්ණයෙන් තේරුම් ගෙන නැති හේතු නිසා, එය මන්දගාමී කුණාටුවක් ද විය. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර් 5,000ක් පමණ වන මධ්යම පළාතේ බොහෝ ප්රදේශවලට පැය 24ක් ඇතුළත මිලිමීටර් 300කට වැඩි අසාමාන්ය වර්ෂාපතනයක් ලැබිණි. වාර්තා වූ ඉහළම අගය වූ මි.මී. 540.6 ක් මාතලේ ගම්මඩුවෙන් වාර්තා වී ය. වාර්ෂික වර්ෂාපතනයෙන් දහයෙන් එකක් එක් දිනක දී ලැබුණු විට පහසුවෙන් අවශෝෂණය කරගත නොහැකි ය. ගංවතුර වැළැක්විය නොහැකිය. නායයෑම් ද එසේ ය.
නායයෑම් වලට හේතු වන වනාන්තර විනාශය සහ ඉදිකිරීම් පිළිබඳ බොහෝ කතා වැරදි තොරතුරු මත පදනම් වේ. විශාලතම නායයෑම් සමහරක් ආරම්භ වූයේ මිනිසුන් විසින් ස්පර්ශ නොකළ කඳු බෑවුම්වලිනි.
දේශගුණික විපර්යාස නිසා මහ වැසි ගෙනෙන දිට්වා කුණාටු වැනි අනතුරු වල වාර ගණන සහ පරිමාණය වැඩි වෙමින් පවතී. ගෝලීය උණුසුම අඩු කිරීම සඳහා මේ කාලයේ කළ හැකි දේ ඉතා අල්ප ය (එය වැඩි කරන හැසිරීම් අප වෙනස් නොකළ යුතු බව එයින් අදහස් නොවේ). අපට කළ හැක්කේ, උපද්රව ව්යසන බවට පත්වන විට හානිවීමේ අවදානම අඩු කිරීම ද ඇතුළත් දේශගුණික අනුවර්තනය වීම යි.
නිශ්චිත ස්ථානවල ජලය කුමන මට්ටම් දක්වා ඉහළ යනු ඇත්ද යන්න පිළිබඳ නිවැරදි අනාවැකි ලබා දීමට යන්ත්ර ඉගෙනීම (machine learning) උපකාරී විය හැකි ය. ජංගම විකාශන (cell broadcasting) මඟින් ස්ථාන-නිශ්චිත අනතුරු ඇඟවීම් භාෂා ගණනාවකින් ඵලදායී ලෙස බෙදා හැරිය හැකි ය. පොදු අනතුරු ඇඟවීමේ ප්රොටෝකෝලය (CAP) භාවිතා කිරීමෙන් පණිවිඩවල අපැහැදිලි බව අඩු කර ස්වයංක්රීය පරිවර්තන සක්රීය කළ හැකි ය. ලර්න්ඒසියා (LIRNEasia) හි අපි මෙම එක් එක් අංග අධ්යයනය කර අදාළ තීරණ ගන්නන් වෙත සන්නිවේදනය කළෙමු. කණගාටුදායක ලෙස, ඒවා භාවිතා නොකළේය. සුනාමියෙන් පසු ශ්රී ලාංකික ස්වේච්ඡා සේවකයින් විසින් ආපදා කළමනාකරණය සඳහා සංවර්ධනය කරන ලද ‘සහන’ මෘදුකාංග කට්ටලය කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමින්, සහන සහ ප්රතිසාධන අදියරවල දී ඩිජිටල් මගින් උපකාර කළ හැකි ආකාරය ද අපි සන්නිවේදනය කළෙමු.
අපගේ නිර්දේශවල කිසියම් අඩුපාඩු තිබුණා ද? ප්රධාන දෙය නම් ඉහත විස්තර කර ඇති විදුලි සංදේශ ජාලවල අසාර්ථකත්වය යි. මේ ලිපියේ අවධානය එයට යි.
පූර්ව අනතුරු ඇඟවීම්/ආපදා අවදානම අඩු කිරීම
ඉන්දියානු සහ බංග්ලාදේශ බලධාරීහු කාලයක් තිස්සේ ගූගල් විසින් සංවර්ධනය කරන ලද කෘතීම බුද්ධිය මත පදනම් වූ ගංවතුර පුරෝකථන ආකෘතියක් භාවිතා කරමින් සිටිති. 2020 දී ගූගල් එය වාරිමාර්ග දෙපාර්තමේන්තුවට ලබා දුන් විට අපි අතරමැදියන් ලෙස කටයුතු කළෙමු. ආකෘතිය පුහුණු කිරීම සඳහා ගූගල් හට ඓතිහාසික ගංගා මට්ටමේ දත්ත අවශ්ය විය. අපේ ගංගා සහ පිටාර තැනිතලා පිළිබඳ භූ විද්යාත්මක හා ජල විද්යාත්මක දත්ත ඔවුන් සතුව ඒ වන විටත් තිබිණි. ශ්රී ලංකා බලධාරීන් (වාරිමාර්ග හෝ ආපදා අනතුරු ඇඟවීමේ මධ්යස්ථානය) විසින් ඔවුන් පිරිනමන ඇන්ඩ්රොයිඩ් හැකියාවන් භාවිතා කරමින් හෝ ජංගම විකාශනය වැනි වෙනත් ක්රම මගින් අනතුරු ඇඟවීම් නිකුත් කිරීමට භාවිතා කළ හැකි ස්ථාන-විශේෂිත ජල මට්ටමේ අනාවැකි ජනනය කිරීම සඳහා ඔවුන්ට ගංගා ඉහළ ප්රදේශවල මිනුම් වලින් කඩිනම් දත්ත අවශ්ය වනු ඇත. හංවැල්ල ප්රදේශයට ලබා දෙන අනතුරු ඇඟවීම කොළොන්නාවේ ජනතාවට ලැබෙන අනතුරු ඇඟවීමට සමාන නොවනු ඇත.
වාරිමාර්ග දෙපාර්තමේන්තුව විසඳුම පිළිගත්තත්, එය ක්රියාත්මක වේ ද? ප්රමාණවත් තරම් ගංගා මට්ටම් ස්වයංක්රීය මිනුම් උපකරණ තිබුණේ ද? ටෙලිකොම් ජාලවල අසාර්ථකත්වය සැලකිල්ලට ගත් විට, ඒවායේ දත්ත සහ අතින් ක්රියාත්මක වන ස්ථාන වලින් ලැබෙන දත්ත ගූගල් වෙත තත්ය කාලීනව සන්නිවේදනය කරනු ඇත්ද? ඒ සියල්ල ක්රියාත්මක වූ බව උපකල්පනය කර රජය ජංගම විකාශනය භාවිතයෙන් අනතුරු ඇඟවීම් යවා ඇත්නම්, අක්රිය ජංගම ජාල නොමැති විට කී දෙනෙකුට ඒවා ලැබෙන්නට ඇත්ද? ගංවතුර නිසා ජාල අක්රීය වූයේ නම්, පහළ ඇති ජාල අක්රීය වීමට පෙර අනතුරු ඇඟවීම් යවා තිබිය හැකිය.
සම්බන්ධීකරණය/ආපදා අවදානම් කළමනාකරණය
ව්යසනයක් සිදු වූ පසු, ක්ෂණික කටයුතු වන්නේ මිනිසුන් බේරා ගැනීම, ඔවුන්ට නවාතැන් සැපයීම සහ ඔවුන්ට ආහාර සහ අනෙකුත් අවශ්යතා සැපයීම යි. මේ සියලු ක්රියාමාර්ග සඳහා සම්බන්ධීකරණය අවශ්ය වේ. මාර්ග කැඩී ගිය විට හෝ ජලයෙන් යට වූ විට සම්බන්ධීකරණය සඳහා ටෙලිකොම් අත්යවශ්ය වේ. දිට්වා අවස්ථාවේ දී, බොහෝ ස්ථානවල ජාල අසාර්ථක විය.
විවිධ රාජ්ය සහ රාජ්ය නොවන ආයතන බහු මොඩියුල සහිත මෘදුකාංග කට්ටලයක් වන ‘සහන’යෙදවිය යුතු බව ව්යසනයට පෙර අප නිර්දේශ කර තිබිණි. උදාහරණයක් ලෙස, අදාළ දත්ත සමුදා මොඩියුලය, පස් කපන උපකරණ සහ බෝට්ටු තිබෙන ස්ථාන පිළිබඳ දත්ත සහ හිමිකරුවන්ගේ/ක්රියාකරුවන්ගේ සම්බන්ධතා තොරතුරු වලින් පුරවා තිබිය යුතුය. අවතැන් වූවන් රඳවා ගන්නා කඳවුරුවල සම්බන්ධීකාරකවරුන්ගේ සම්බන්ධතා තොරතුරු ද අදාළ මොඩියුලයේ තිබිය හැකිය. ව්යසනය සිදු වූ විට, ගලවා ගැනීමේ උපකරණ ඉක්මනින් ලබා ගැනීමට පහසුකම් එමගින් සපයනු ඇත. කඳවුරු පිරී යාමට පටන් ගත් පසු, පදිංචිකරුවන් පිළිබඳ දත්ත සහ ඔවුන්ට අවශ්ය ආහාර සහ අනෙකුත් අවශ්යතා සමඟ කඳවුරු දත්ත සමුදා මොඩියුලය පුරවා ගැනීම සම්බන්ධීකාරකවරුන්ට කළ හැකිය. මෙම නිර්දේශ සම්බන්ධයෙන්ද කිසිදු ප්රගතියක් අත්කර ගැනීමට අපට නොහැකි විය.
ඒවා පිළිගෙන ඒ අනුව ක්රියා කළා නම් ‘සහන’ මෘදුකාංගය උපකාර වෙයි ද? ටෙලිකොම් ජාල අක්රීය වී ඇති නිසා එයට ප්රවේශ විය නොහැකි නම් දත්ත සමුදායකින් ඇති ප්රයෝජනය කුමක්ද?
ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව/ වඩා හොඳින් නැවත ගොඩනැගීම
ශ්රී ලාංකිකයන් ඔරොත්තු දෙන (resilient) ජනතාවක් බව කියනු ලැබේ. ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව යනු ව්යසනයට පෙර තිබූ තැනට නැවත පැමිනීමයි. නමුත් ඊළඟ ව්යසනයේ දී එම අසාර්ථකත්වයන් නැවත සිදුවනු ඇත. වඩා හොඳින් නැවත ගොඩනැගීම (building back better) මගින් අසාර්ථක වීමට හේතු වන කරුණු වලට පිළියම් යෙදීමෙන්, ඊළඟ වතාවේ අසාර්ථක වීමේ සම්භාවිතාව අඩු කරයි. වඩා හොඳින් නැවත ගොඩනැගීම ගැන ශ්රී ලාංකිකයන් ප්රසිද්ධ නැත.
පාදක සම්ප්රේෂක මධ්යස්ථාන (BTS) සඳහා විදුලිය අහිමි වීම සහ රැහැන් කැඩීම් හේතුවෙන් ජාල බිඳවැටීම් සිදුවිය. පාදක සම්ප්රේෂක මධ්යස්ථාන (BTS) යනු තීරණාත්මක යටිතල පහසුකම් වේ. විදුලි සැපයුම විසන්ධි වුවහොත් ප්රමාණවත් උපස්ථ බලයක් ලබා දීම විදුලි සංදේශ ක්රියාකරුවන් විසින් සහතික කළ යුතු වෙයි: බැටරි උපස්ථ පැය ප්රමාණයක්; සහ තෝරාගත් අවදානමට ලක්විය හැකි ස්ථානවල, විදුලි උත්පාදක යන්ත්ර මත පදනම් වූ පැය ප්රමාණයක් වශයෙනි. නැතහොත් සූර්ය බලය සහ බැටරිය වශයෙනි. ප්රධාන ජංගම දුරකථන ක්රියාකරු ඉක්මනින් තේරුම් කර ගන්නා පරිදි, වඩාත් ම අවශ්ය වෙලාවට අසාර්ථක වන ජාල, පාරිභෝගිකයින් ඉවත් වීමට හෝ අවම වශයෙන් ඔවුන්ට උපස්ථ සම්බන්ධතා ලබා ගැනීමට හේතු වේ.ප්රමාණවත් උපස්ථ බලයක් සැපයීම හොඳ ව්යාපාරික හැඟීමක් ඇති කරන නමුත් නියාමකයාට අවශ්යතාවය බල ගැන්විය හැකිය.
පරමාදර්ශී ලෝකයක, විදුලිබල ජාලය මෙහි සිදු වූ ලෙස බිඳ නොවැටෙනු ඇත. නමුත් තරඟකාරී පීඩනයන් නොමැති විට විදුලිය වඩා හොඳින් නැවත ගොඩනැගීම පහසු නැත. කෙසේ වෙතත්, විදුලි උපපොළවල් ජලයෙන් ඈත් කර තැබීම ඉතා වියදම් සහගතය.
යාපනයේ එක් ජාලයක ගනුදෙනුකරුවන්ට සේවා අහිමි කළ ආකාරයේ ෆයිබර් රැහැන් කැඩීමකට සමාව දීම අපහසු ය. A9 මහා මාර්ගයෙන් පෙනෙන තන්තු දෙක ගැන මා මැසිවිලි නඟමින් කියා සිටියේ, සමාගම් දෙක වෙන වෙන ම කණු කට්ටල දෙකකින් ආධාරක වන වෙන වෙන ම ෆයිබර් රැහැන් ඇදීම් දෙකක් සඳහා වියදම් කිරීම වෙනුවට බෙදා ගැනීමේ සැලැස්මක් සකස් කළ යුතුව තිබූ බව යි. තවදුරටත් එසේ නොකියමි. අවදානම අඩු කිරීම සඳහා රැහැන් ඇදීම් දෙකක් ප්රයෝජනවත් වේ. නමුත් අලුත්වැඩියාව අවසන් වන තුරු හදිසි බෙදාගැනීමක් සිදු නොකළේ ඇයි? නියාමකයා එය නියම නොකළේ ඇයි?
වඩා හොඳින් නැවත ගොඩනැගීම සඳහා දිට්වා ව්යසනයේ සිදුවූ වැරදි විශ්ලේෂණය කර එම දෝෂ නිවැරදි කිරීම අවශ්ය වේ. අපි හිටපු තැනට ම ආපහු යාම යන්නෙහි තේරුම නම්, තව තවත් මිනිසුන් පස්යටින් ගොඩගැනීමට සිදුවීම සහ, අවතැන් වූවන්ට පිසූ ආහාර සහ වියළි සලාක නැවත නැවතත් පරිත්යාග කරන්නට සිදුවීම යි. අපගේ විදුලි සංදේශ යටිතල පහසුකම් වඩාත් ශක්තිමත් නොකළහොත්, එම කාර්යයන් පවා දුෂ්කර වනු ඇත.
(සටහන | මහාචාර්ය රොහාන් සමරජීව)
දේශපාලන හා සමාජ ක්රියාකාරික
Chair, LIRNEasia (www.lirneasia.net)
Twitter: @samarajiva
https://www.linkedin.com/in/rohan-samarajiva-39199918/
Most recent publication: https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/14614448221143428
Most recent book: https://www.idrc.ca/en/book/infocus-information-lives-poor-fighting-poverty-technology
