බිලියන ගණනක බදු හිඟ මුදල් ගොඩගැසෙයි: දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ පද්ධතිවල පවතින දුර්වලතා හෙළි වේ

නවීන පද්ධති මැදත් බදු ආදායම් කළමනාකරණය තවමත් අභියෝගයක්


ශ්‍රී ලංකාවේ බදු පරිපාලන ක්‍රියාවලියේ පවතින ගැඹුරු ව්‍යුහාත්මක දුර්වලතා මතුකරමින්, වසර ගණනාවක සිට අයකිරීමට නොහැකි වී ඇති බිලියන ගණනක බදු හිඟ මුදල් පිළිබඳ තොරතුරු විගණකාධිපති වාර්තාවකින් අනාවරණය වේ. දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව (IRD) විසින් බදු හිඟ මුදල් හඳුනාගැනීම, වර්ගීකරණය කිරීම සහ අය කරගැනීමේ ක්‍රියාවලියෙහි පවතින තාක්ෂණික හා පරිපාලනමය මන්දගාමීත්වය මෙමගින් පැහැදිලි කෙරේ.

නවීන පද්ධතිවල ගැටලු සහ යල්පැනගිය දත්ත ගබඩා

විගණකාධිපති දෙපාර්තමේන්තුවේ විශේෂ විගණනයට අනුව, ආදායම් පරිපාලන කළමනාකරණ තොරතුරු පද්ධතිය (RAMIS) තුළ පමණක් රුපියල් බිලියන 639.07ක් ‘තාවකාලිකව රඳවාගත්’ (Temporarily held over) බදු ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත. ඉන් රුපියල් බිලියන 239.071ක මුදලක් හෙවත් 37%ක් වසර දෙකකට වඩා වැඩි කාලයක් කිසිදු විසඳුමකින් තොරව පවතින බව නිරීක්ෂණය වේ.

දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ පාවිච්චි කරන පැරණි 'Legacy' පද්ධතිය තුළ තත්ත්වය වඩාත් බරපතළය. එහි රුපියල් බිලියන 154.012ක් තාවකාලිකව රඳවාගත් බදු ලෙස පවතින අතර, ඉන් 99%ක් හෙවත් බිලියන 151.703ක් වසර දෙකකට වඩා පැරණි ඒවාය. මෙවැනි තත්ත්වයක් මගින් මතු කරන්නේ, නීතිමය වශයෙන් රඳවාගෙන ඇති මෙම බදු හිඟ මුදල් පිළිබඳව නිසි කලට වේලාවට සමාලෝචනයක් සිදුවේද යන්න පිළිබඳ ප්‍රශ්නයකි.

විගණනයට අනුව, මෙසේ රඳවාගත් බදු හිඟ මුදල්වලින් 55%ක් පවතිනුයේ අභියාචනා හෝ සමාලෝචන මට්ටමේය. තවත් 15%ක් නීතිමය කටයුතුවලට යොමුකර ඇත. නීතිමය ආරවුල් සහ අභියාචනා නිසා බදු අය කිරීම ප්‍රමාද විය හැකි වුවද, පවතින හිඟ මුදල්වල වයස සහ ප්‍රමාණය සලකා බලන විට, දීර්ඝ කාලීන නඩු කටයුතු පිළිබඳව වඩාත් සමීප අධීක්ෂණයක අවශ්‍යතාව මෙහිදී මතු වේ.

තොරතුරු පද්ධතිවල තාක්ෂණික සීමා

RAMIS පද්ධතියේ ක්‍රියාකාරීත්වය සම්බන්ධයෙන් ද විගණකාධිපතිවරයා අවධානය යොමු කර ඇත. බදු හිඟ මුදල් පිළිබඳ වාර්තා ස්වයංක්‍රීයව ජනනය කිරීමේ හැකියාව එම පද්ධතිය සතු නොවීම බරපතළ අඩුපාඩුවකි. එමෙන්ම, RAMIS සහ Legacy පද්ධති දෙකම භාවිතා කරන වාර්තාකරණ ආකෘති, හය මාසයක කාල සීමාවක් තුළ තනි පුද්ගල බදු හිඟ මුදල්වල සිදුවන වෙනස්කම් නිරීක්ෂණය කිරීමට ප්‍රමාණවත් තොරතුරු ලබා නොදෙයි.

මෙම තාක්ෂණික බාධක හේතුවෙන්, බදු නිලධාරීන්ට මූලික දත්ත එක්රැස් කිරීම සඳහා අමතර කාලයක් වැය කිරීමට සිදුව ඇති අතර, එමගින් බදු අය කිරීමේ සහ බලාත්මක කිරීමේ සැබෑ ක්‍රියාවලියට යෙදිය යුතු පරිපාලනමය ශක්තිය අපතේ යාමේ අවදානමක් පවතී.

ඊට අමතරව, වසර පහකට වඩා වැඩි කාලයක් නිරවුල් නොකළ රුපියල් බිලියන 2.647ක ශේෂයක් සැක සහිත ගිණුමක (Suspense account) පවතින බව ද විගණනයෙන් හෙළි විය. සමාජ ආරක්ෂණ දායකත්ව බදු (SSCL) අය කිරීමේදී ද මෙවැනිම වාර්තාකරණයේ අඩුපාඩු දක්නට ලැබුණු අතර, බදු ගොනු 52ක නියැදියක් පරීක්ෂා කිරීමේදී වාර්තා නොකළ රුපියල් මිලියන 277ක හිඟ මුදල් සොයාගෙන ඇත.

ප්‍රායෝගික විසඳුම් සඳහා වූ නිර්දේශ

2019 දෙසැම්බර් සිට 2024 ජූනි දක්වා කාලය තුළ, විශේෂ බදු අය කිරීමේ යාන්ත්‍රණය ඔස්සේ අය කරගැනීමට සමත් වී ඇත්තේ හිඟ බදු මුදලින් 18%ක් පමණි. ඉතිරි කොටසින් 54%ක් දෝෂ නිවැරදි කිරීම්, බේරුම් කිරීම් සහ ගැලපීම් ලෙස සටහන්ව ඇති අතර, 28%ක් මුදල් පනත යටතේ කපා හැර ඇත.

බදු අය කිරීම යනු හුදෙක් හිඟ මුදල් හඳුනාගැනීම පමණක් නොව, නිවැරදි දත්ත වාර්තා පවත්වා ගැනීම, ආරවුල් පවතින මුදල් පිළිබඳ විධිමත් සමාලෝචනය සහ නීතිමය බලතල නිසි ලෙස භාවිතා කිරීම බව විගණකාධිපති වාර්තාව අවධාරණය කරයි. මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ සිදු නොවන්නේ නම්, රාජ්‍ය වාර්තාවල කඩදාසි මත පමණක් සටහන් වන බිලියන ගණනක හිඟ මුදල්, කිසිදා රජයේ භාණ්ඩාගාරයට නොලැබෙන අක්‍රීය වත්කම් බවට පත්වීමේ අවදානමක් ඇත.

මුලාශ්‍රය :

Billions Frozen for Years Expose Deep Weaknesses in Tax Administration