රුපියල් ට්‍රිලියන 2.1ක බදු හිඟය: අර්බුදයට IMF විසඳුම්

වසරකින් දෙගුණ වූ බදු හිඟය

රජයේ බදු ආදායම් එකතු කිරීමේ වත්මන් තත්ත්වය පිළිබඳව ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල (IMF) විශේෂ තාක්ෂණික ඇගයීම් වාර්තාවක් නිකුත් කර තිබේ. එම වාර්තාව අනාවරණය කරන පරිදි, 2025 වසර අවසන් වන විට මෙරට නොපියවූ සමස්ත බදු හිඟය රුපියල් ට්‍රිලියන 2.1ක් දක්වා ඉහළ ගොස් ඇත.

මෙය සාමාන්‍ය ව්‍යවහාරයෙන් ගතහොත් රුපියල් කෝටි ලක්ෂ දෙකකටත් අධික මුදලකි. 2024 වසරේදී මෙම නොගෙවූ බදු ප්‍රමාණය සටහන් වූයේ රුපියල් ට්‍රිලියන 1.1ක් වශයෙනි. ඒ අනුව එක් වසරක් ඇතුළත අයවිය යුතු හිඟ බදු මුදල දෙගුණයකින් පමණ ඉහළ යෑම ආර්ථික විශ්ලේෂකයින්ගේ දැඩි කතාබහට ලක්ව තිබේ.

සල්ලි හිරවුණේ කොහේද?

මෙම හිඟ මුදලින් විශාලතම කොටස, එනම් රුපියල් ට්‍රිලියන 1.6ක්ම හිරවී ඇත්තේ බදු ඇගයීම්වලට එරෙහිව බදු ගෙවන්නන් ඉදිරිපත් කර ඇති අභියාචනා සහ නීතිමය විවාද තුළය. 2024 වසරේද මෙලෙස ආරවුල් සහිතව සිරවී තිබූ මුදල රුපියල් බිලියන 947ක් විය.

බදු නිලධාරීන් නියම කරන මුදලට එරෙහිව ව්‍යාපාරික ආයතන හෝ පුද්ගලයන් අභියාචනා මණ්ඩල සහ අධිකරණය හමුවට යෑම නිසා, එම මුදල් අයකර ගැනීම අතිශය දීර්ඝ ක්‍රියාවලියක් බවට පත්ව ඇත. බදු ආදායම එකතු කරගැනීමට ඇති ප්‍රධානතම තාක්ෂණික බාධාව මෙය බව IMF වාර්තාව අවධාරණය කරයි.

කිසිදු නීතිමය ගැටලුවක් නොමැති, පැහැදිලිවම රජයට අයවිය යුතු බදු මුදල් පවා වසර පහකට වඩා වැඩි කාලයක් තිස්සේ එකතු කර නොගෙන ගොඩගැසී තිබීම මෙහි ඇති තවත් බරපතළ තත්ත්වයකි.

එකතු කරගැනීම ප්‍රමාද වීමට හේතු 3ක්

දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ කාර්යක්ෂමතාවට බාධා පමුණුවන මූලික ගැටලු කිහිපයක් ද මෙම වාර්තාවේ නිරීක්ෂණය කර තිබේ:

1- කාර්ය මණ්ඩල හිඟය සහ ප්‍රමුඛතා අවුල: දෙපාර්තමේන්තුවේ පවතින සේවක පුරප්පාඩු සහ පහසුවෙන් අයකර ගත හැකි විශාල බදු මුදල් මොනවාදැයි නිවැරදිව තෝරා බේරා ගැනීමට ක්‍රමවේදයක් නොමැතිකම.

2- විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණයක් නොමැතිකම: කඩිනමින් අයකර ගත හැකි බදු සහ අයකර ගැනීමට කිසිසේත් හැකියාවක් නැති පැරණි බදු වෙන්කර හඳුනාගැනීමේ ක්‍රමවේදයක් (Risk-based system) නොපැවතීම.

3- නීතිමය සීමා: අයකර ගැනීමට නොහැකි බදු ණය සෘජුවම පොත්පත්වලින් කපා හැරීමට (Write-off) දේශීය ආදායම් පනත හෝ එකතු කළ අගය මත බදු පනත (VAT Act) යටතේ දෙපාර්තමේන්තුවට බලයක් නොමැත. එවැනි තීරණ සඳහා මුදල් අමාත්‍යාංශයේ දීර්ඝ අනුමැතීන් ලබාගැනීමට සිදුවීම.

අර්බුදයෙන් ගොඩඑන්න IMF දුන් විසඳුම

මෙම බදු කන්ද කඩිනමින් නිරාකරණය කරගැනීම සඳහා ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල ප්‍රධාන නිර්දේශයක් ඉදිරිපත් කරයි. ඒ, අවදානම් සහ හැකියාව මත පදනම් වූ බදු කළමනාකරණ ක්‍රමවේදයක් (Risk-based tax arrears management system) හඳුන්වා දීමයි.

මෙම ක්‍රමය යටතේ හිඟ බදු ප්‍රධාන කරුණු හතරක් ඔස්සේ කාණ්ඩ කෙරේ:

1- මුදල අයවිය යුතු කාල සීමාව.
2- අභියාචනා හෝ නඩු පවතින්නේද යන්න.
3- මුදල යළි අයකර ගැනීමේ සැබෑ සම්භාවිතාව.
4- මුදල එකතු කිරීමට වැයවන පරිපාලන සහ නීතිමය වියදම.

එවිට, අයකර ගැනීමට වැයවන වියදමට වඩා අඩු වටිනාකමකින් යුත් සුළු මුදල් සහ දිගුකාලීන නඩුවල පටලැවුණු මුදල් වෙනම හසුරුවමින්, රජයට පහසුවෙන් හා කඩිනමින් ලබාගත හැකි විශාල බදු මුදල් අයකර ගැනීමට නිලධාරීන්ට ප්‍රමුඛතාව ලබාදිය හැකි වනු ඇත.


විශ්වාසනීය මූලාශ්‍ර සබැඳි :

The Morning පුවත් වාර්තාව: IMF Finds: SL's tax arrears approach Rs 2.1t

ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ නිල වාර්තා සහ යාවත්කාලීන කිරීම්: IMF Sri Lanka Mission Reports & Technical Assistance