නිලධාරී-දේශපාලන ඩීල් නිසා පෞද්ගලික ව්‍යාපාරිකයන් ඛනිජ ඉඩම් හිරකරගෙන; GSMB එක සුද්ද කරන්න ඩිජිටල් සිස්ටම් එකක්.
ශ්‍රී ලංකාවේ බිලියන ගණනක ඩොලර් උපයා දිය හැකි වටිනා ඛනිජ සම්පත්, වසර ගණනාවක් තිස්සේ දූෂිත බලපත්‍ර ක්‍රමවේදයක් (Licensing system) තුළ හිරවී පැවති ආකාරය කර්මාන්ත හා ව්‍යවසායකත්ව සංවර්ධන අමාත්‍ය සුනිල් හඳුන්නෙත්ති විසින් නිල වශයෙන් අනාවරණය කර ඇත.
2026 වසර සඳහා නව ජාතික ඛනිජ ප්‍රතිපත්තියක් (National Mineral Policy) සකස් කිරීමට රජය සූදානම් වන පසුබිමක, මෙතෙක් රටේ ස්වභාවික සම්පත් පරිහරණය පිළිබඳව කිසිදු මූල්‍ය හෝ පාරිසරික ලාභ-අලාභ විශ්ලේෂණයක් (Cost-benefit analysis) සිදුකර නොමැති බව ආණ්ඩුව පිළිගෙන තිබේ.
බලපත්‍ර 471ක සහ කැණීම් 5ක පරස්පරය
භූ විද්‍යා සමීක්ෂණ හා පතල් කාර්යාංශය (GSMB) විසින් වසර ගණනාවක් තිස්සේ රට පුරා පර්යේෂණ කිරීම සඳහා (Exploration) බලපත්‍ර 471ක් නිකුත් කර ඇත.
කෙසේ වෙතත්, මෙම දැවැන්ත සංඛ්‍යාවෙන් සැබෑ ලෙසම කැණීම් කිරීමට අවසර දී ඇත්තේ බලපත්‍ර 28කට පමණක් වන අතර, වර්තමානයේ භූමියේ ක්‍රියාත්මක වන්නේ ව්‍යාපෘති 5ක් (5 projects) පමණි.
රාජ්‍ය අංශයේ බහුතරය:
ක්‍රියාත්මක වන ව්‍යාපෘති 5න් 3ක්ම ලංකා මිනරල් සෑන්ඩ්ස් සමාගම, එප්පාවල පොස්පේට් ව්‍යාපෘතිය සහ කහටගහ මිනිරන් පතල වැනි රජය සතු ආයතන වේ.
පෞද්ගලික අංශයේ අසාර්ථකත්වය:
සමස්ත පෞද්ගලික අංශයෙන්ම දැනට සක්‍රීයව පවතින්නේ කැණීම් ව්‍යාපෘති 2ක් පමණි.
අවුරුදු 18ක ඉඩම් කොල්ලය සහ ආදායම් අහිමිවීම
පර්යේෂණ බලපත්‍ර ලබාගන්නා ඇතැම් පෞද්ගලික සමාගම්, නියමිත කාලය අවසන් වූ පසුව ද විවිධ උපක්‍රම භාවිත කරමින් වටිනා ඛනිජ ඉඩම් අවුරුදු 15 සිට 18 දක්වා කාලයක් තිස්සේ තමන් යටතේ තබාගෙන ඇත.
* මෙම සමාගම් නිසි පරිදි පර්යේෂණ අවසන් කර නිෂ්පාදන කටයුතු හෝ අගය එකතු කිරීම් (Value addition) කර නැත.
* මේ හේතුවෙන් රටට ලැබීමට තිබූ විදේශ විනිමය, රැකියා අවස්ථා සහ කාර්මික දියුණුව මුළුමනින්ම අහිමි වී ඇත.
* වංචනික ලෙස ඉඩම් හිරකරගෙන සිටීම නිසා ඇතැම් සමාගම් පර්යේෂණ සඳහා කළ තමන්ගේම ආයෝජන පවා පියවා ගැනීමට නොහැකිව අතරමං වී තිබේ.
GSMB දූෂණය සහ නීතිමය පියවර
ඛනිජ ක්ෂේත්‍රය තුළ පවතින නිලධාරී මාෆියාව සහ දේශපාලන අනුග්‍රහය සහිත නීතිවිරෝධී කැණීම් නතර කිරීමට අමාත්‍යාංශය හදිසි පියවර කිහිපයක් ගෙන ඇත.
බලපත්‍ර අත්හිටුවීම:
බර ඛනිජ වැලි කැණීම් (Heavy mineral mining) සඳහා නිකුත් කර තිබූ බලපත්‍ර තාවකාලිකව අත්හිටුවීමට රජය මීට පෙර පියවර ගත්තේය.
ඩිජිටල් පද්ධතිය:
නිලධාරීන්ට හිතුමනාපයට තීරණ ගැනීමට ඇති ඉඩකඩ (Discretionary decisions) අවහිර කරමින් සම්පූර්ණ බලපත්‍ර ක්‍රියාවලිය ඩිජිටල් පද්ධතියක් (Digital systems) වෙත මාරු කෙරේ.
විශේෂ ආරක්ෂක බළකාය:
දේශපාලනඥයන්ගේ හයියෙන් සිදුවන නීතිවිරෝධී පතල් කැණීම් වැටලීම සඳහාම වෙන්වූ විශේෂ බුද්ධි සහ විමර්ශන ඒකකයක් පිහිටුවා ඇත.
ඊළඟට සිදුවන්නේ කුමක්ද?
පර්යේෂණ බලපත්‍ර ලබාගෙන නියමිත කාලය තුළ කැණීම් ආරම්භ නොකරන සමාගම්වල බලපත්‍ර වහාම අවලංගු කර, එම ඉඩම් නැවත රජයට පවරා ගැනීමේ දැඩි නීතිමය කොන්දේසි නව ප්‍රතිපත්තියට ඇතුළත් කෙරේ. ඉදිරි මාස කිහිපය තුළ විනිවිදභාවයකින් තොරව බලපත්‍ර දුන් GSMB ඉහළ නිලධාරීන්ට එරෙහිවද විනයානුකූල පියවර ගැනීමට නියමිතය.
(සටහන | සම්පත් ධීරසේකර )
මුලාශ්‍රය
