රුපියල් ට්‍රිලියන 1.7ක මුදල් ගියේ කොහාටද?

ලංකාවේ සෑම තැනකම දැන් ඇහෙන්නේ ඩිජිටල් ගනුදෙනු ගැනය. කඩපිලේ සිට සුපිරි වෙළෙඳසැල දක්වා දුරකථනයෙන් මුදල් ගෙවීමේ ක්‍රම ව්‍යාප්ත වෙමින් පවතී. සාමාන්‍ය න්‍යායට අනුව නම් මෙවැනි වාතාවරණයකදී අතින් අත මාරු වන මුදල් නෝට්ටු සංසරණය අඩු විය යුතුය.

එහෙත් මෙරට ආර්ථිකයේ සිදුවන්නේ ඊට හාත්පසින්ම වෙනස් ක්‍රියාවලියකි.

බැංකු පද්ධතියෙන් පිටත, වෙළෙඳපොළේ සාක්කුවෙන් සාක්කුවට හුවමාරු වන භෞතික මුදල් ප්‍රමාණය පෙර නොවූ විරූ ලෙස ඉහළ ගොස් ඇති බව ජාත්‍යන්තර හා දේශීය මූල්‍ය වාර්තා පෙන්වා දෙයි. 'South Asia Monitor' වාර්තාවක් අනාවරණය කරන ආකාරයට, මෙම වසරේ මුල් කාර්තුව වන විට සංසරණයේ පවතින මුදල් ප්‍රමාණය රුපියල් ට්‍රිලියන 1.7 ඉක්මවා තිබේ. මෙය 2023 වසර අවසානයට සාපේක්ෂව 42%ක කැපී පෙනෙන වර්ධනයකි.

මේ තරම් සල්ලි යන්නේ කොහාටද?

සාමාන්‍යයෙන් ආර්ථිකයක මුදල් සංසරණය වැඩිවීම සැමවිටම වරදක් හෝ වංචාවක් ලෙස සැලකිය නොහැකිය. උද්ධමනය, භාණ්ඩ හා සේවා මිල ඉහළ යාම හෝ ජනතාවගේ දෛනික අවශ්‍යතා වෙනුවෙන් අතැතිව තබාගන්නා මුදල් ප්‍රමාණය වැඩිවීම ඊට සාධාරණ හේතු විය හැකිය.

ගැටලුව මතුවන්නේ ඩිජිටල් තාක්ෂණය දියුණු වන පසුබිමක මෙතරම් විශාල මුදල් කන්දරාවක් බැංකු ගිණුම්වලින් බැහැරව තිබෙන්නේ මන්ද යන්න පිළිබඳවයි.

වාර්තාව පෙන්වා දෙන පරිදි, මෙයින් සැලකිය යුතු කොටසක් නිල ලේඛනවල සටහන් නොවන 'සෙවනැලි ආර්ථිකය' (Shadow Economy) හෙවත් කළු ආර්ථිකය තුළ ගනුදෙනු වීමට ඇති ඉඩකඩ වැඩිය. විශේෂයෙන් සුඛෝපභෝගී නිවාස මිලදී ගැනීම් සහ වෙනත් වටිනා වත්කම් අත්පත් කරගැනීම් පිටුපස මෙලෙස බැංකුවලට හසුනොවන මුදල් හුවමාරු වන බවට සැක පළවේ.

පිටරට යන ඩොලර් සහ විදේශ ආයෝජන

භෞතික මුදල් පමණක් නොව, විදේශයන්හි කොටස් ආයෝජන (Equity Investments) හරහා රටින් පිටතට යන ධනය පිළිබඳව ද විශේෂ අවධානයක් යොමුව තිබේ.

ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකු දත්ත අනුව, 2024 සිට 2026 වසරේ මුල් කාර්තුව දක්වා කාලය තුළ මෙරටින් පිටතට ගලාගිය ශුද්ධ කොටස් ආයෝජන ප්‍රමාණය ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 200කට ආසන්නය. ඊට පෙර වසර පහක (2019–2023) කාලය තුළම රටින් පිටව තිබුණේ ඩොලර් මිලියන 115ක් පමණි.

මෙය නීත්‍යනුකූල ව්‍යාපාරික ආයෝජනයක්ද, නැතහොත් නිසි බදු වාර්තාවලින් තොරව පිටරටට මුදල් ගෙනයාමක්ද (Capital Flight) යන්න වෙන්කර හඳුනාගැනීම මූල්‍ය පරීක්ෂණ අංශ හමුවේ ඇති ප්‍රධාන අභියෝගයකි.

සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ ආර්ථිකයට මෙයින් වන බලපෑම

මෙම තත්ත්වය සරලව තේරුම් ගත හැක්කේ බදු බර බෙදී යන ආකාරයෙනි:

* වැටුප් ලබන්නාට බර පැටවීම: ව්‍යාපාරිකයන් හෝ ධනවතුන් නිල ලේඛනවලින් තොරව ගනුදෙනු කරමින් බදු මඟහරින විට, රජයට අහිමි වන ආදායම පියවා ගැනීමට සිදුවන්නේ නීත්‍යනුකූලව බදු ගෙවන මාසික වැටුප් ලබන මධ්‍යම පාන්තික ජනතාවගෙනි.

* ජනතා සේවාවන්ට ප්‍රතිපාදන අඩුවීම: ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ (IMF) වැඩසටහන යටතේ රජයට ආදායම් ඉලක්ක සපුරාගැනීමට සිදුව ඇත. නිසි බදු නොලැබෙන විට රෝහල්, පාසල් සහ පොදු ප්‍රවාහනය වැනි සුබසාධන වියදම් කප්පාදු කිරීමට සිදුවේ.

* ආර්ථික අසමතුලිතතාව: එක් පිරිසක් වෙහෙස මහන්සි වී උපයන මුදලින් රටේ බර අදිද්දී, තවත් පිරිසක් කිසිදු වගවීමකින් තොරව දැවැන්ත මූල්‍ය ප්‍රතිලාභ ලබන ක්‍රමයක් නිර්මාණය වේ.

ආර්ථික විශ්ලේෂකයන්ගේ අදහස වන්නේ, හුදෙක් බදු ප්‍රතිශත ඉහළ දැමීමෙන් පමණක් රටේ මූල්‍ය ස්ථාවරත්වය ඇති කළ නොහැකි බවයි. ඒ වෙනුවට නිල පද්ධතියෙන් රිංගා යන මෙවැනි රුපියල් ට්‍රිලියන ගණනක අරමුදල් නීත්‍යනුකූල රාමුවට ගෙන ඒම සඳහා මූල්‍ය බුද්ධි අංශ හා බදු නීති ක්‍රියාත්මක කරන ආයතන වඩාත් විනිවිදභාවයකින් යුතුව කටයුතු කිරීම අත්‍යවශ්‍ය සාධකයකි.

වැඩිදුර කියවීම සඳහා මූලාශ්‍ර:

Central Bank of Sri Lanka - External Sector & Monetary Data

South Asia Monitor - Economic & Regional Policy Analysis