කුමන හෝ හේතුවක් නිසා තීරණාත්මක යටිතල පහසුකම් අක්‍රීය වුවහොත්, ආර්ථිකයට සහ සමාජයට දැවැන්ත හානියක් සිදු වේ. සයිබර් ආරක්ෂණ සන්දර්භය තුළ අප මුලින් ම සිතන්නේ ද්වේෂ සහගත හැකර් ප්‍රහාර ගැන වන නමුත්, අක්‍රිය වීම යනු සයිබර් ප්‍රහාර හෝ ගංවතුර/නායයෑම් වැනි හේතුව කුමක් වුවත් අක්‍රිය වීම යි.
වඩාත්ම තීරණාත්මක යටිතල පහසුකම්
එක්සත් ජනපද සයිබර් ආරක්ෂණ සහ යටිතල පහසුකම් ආරක්ෂක ඒජන්සිය තීරණාත්මක යටිතල පහසුකම් 18ක් හඳුනාගෙන ඇත. එනම්, රසායනික, වාණිජ පහසුකම්, සන්නිවේදන, තීරණාත්මක නිෂ්පාදන, වේලි, ආරක්ෂක කාර්මික පදනම, හදිසි සේවා, බලශක්තිය, මූල්‍ය සේවා, ආහාර සහ කෘෂිකර්මාන්තය, රජයේ පහසුකම්, සෞඛ්‍ය සේවා සහ මහජන සෞඛ්‍ය, තොරතුරු තාක්ෂණය, න්‍යෂ්ටික ප්‍රතික්‍රියාකාරක, ද්‍රව්‍ය සහ අපද්‍රව්‍ය, ප්‍රවාහන පද්ධති සහ ජල හා අපජල පද්ධති වශයෙනි.
පැහැදිලිවම, මේවායින් බොහොමයක් අපගේ බෙහෙවින් වෙනස් තත්වයන්ට අදාළ නොවේ. නමුත් ඒ ආශ්‍රිත සාකච්ඡාවකින් මා තේරුම් ගත්තේ බලශක්ති යටිතල පහසුකම් අක්‍රීය වුවහොත් තීරණාත්මක යටිතල පහසුකම් දාහත ම අක්‍රීය වනු ඇති බව හෝ නැතහොත් සැලකිය යුතු ලෙස බලපෑමට ලක්වනු ඇති බව යි.
දිට්වා ව්‍යසනය අපගේ යටිතල පහසුකම් දුර්වලතා පිළිබඳ හැඟීමක් අපට ලබා දෙයි (නිවැරදි කිරීමට යටත් වේ).
දිට්වා ව්‍යසනය අපගේ යටිතල පහසුකම් දුර්වලතා පිළිබඳ හැඟීමක් අපට ලබා දෙයි (නිවැරදි කිරීමට යටත් වේ).
අවම වශයෙන් ප්‍රධාන රෝහල් දෙකකට බරපතළ හානි සිදු වූ අතර පාසල් සහ අධිකරණ ගොඩනැගිලි ද එලෙස ම හානි විය.
මාර්ග, දුම්රිය මාර්ග සහ සමහර වාහන ඇතුළු ප්‍රවාහනයට දැඩි ලෙස පහර වැදුණි. ගුවන්තොටුපළ, වරාය සහ අධිවේගී මාර්ගවලට බලපෑමක් සිදු නොවීය.
දිට්වා සමයේදී සහ ඉන් පසුව බොහෝ දෙනෙකුට විදුලි සංදේශ සේවා භාවිතා කිරීමට නොහැකි විය. මෑත කාලීන ප්‍රවෘත්ති වාර්තාවකට අනුව, “අර්බුදයේ උච්චතම අවස්ථාවේදී, ටෙලිකොම් අඩවි 2,000කට වැඩි ප්‍රමාණයකට බලපෑම් එල්ල වූ අතර, දිස්ත්‍රික්ක කිහිපයකට දින දෙකේ සිට පහ දක්වා ජංගම සහ දත්ත සේවා නොමැති විය. ජාල ඇනහිටීම්වලට ප්‍රධාන වශයෙන් හේතු වූයේ දිගුකාලීන විදුලිබල බිඳවැටීම්, ගංවතුර සහ නායයෑම් හේතුවෙන් රැහැන් කැඩීම, පහත් බිම්වල ජල ගැලීම් සහ ප්‍රවේශය සීමා වීම නිසා ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ප්‍රමාද වීම යි.”
බැංකු පද්ධතිය පිළිබඳ දත්ත නොමැති නමුත් ඇතැම් ප්‍රදේශවල ජනතාවට ATM යන්ත්‍රවලින් මුදල් ලබා ගැනීමට නොහැකි විය. ක්‍රෙඩිට් සහ ඩෙබිට් කාඩ් ගනුදෙනු සහ QR ගෙවීම් ද බලපෑමට ලක්වීය. 2025 මාර්තු මාසයේ දී උපපොළක ඇති වූ ගින්නක් හේතුවෙන් හීත්‍රෝ ගුවන් තොටුපළ වසා දැමීමෙන් පෙන්නුම් කළ පරිදි, වරායට සහ ගුවන් තොටුපළට විදුලිය සැපයීම අඩාල වූයේ නම්, ඒවා අක්‍රිය වීමට ඉඩ තිබිණි . කොලොන්නාව හැර කොළඹ සහ එහි තදාසන්න ප්‍රදේශවල තීරණාත්මක යටිතල පහසුකම් දිට්වා සුළි කුණාටුවේ බලපෑමෙන් බොහෝ දුරට නිදහස් වී ය.
විදුලි සංදේශ සහ බැංකු බිඳවැටීම් වලට විදුලිය ඇනහිටීම් සෘජුව ම දායක විය. පොදු මූලාශ්‍රවලින් සම්පාදනය කරන ලද දත්ත වලට අනුව:
* මිලියන 7 ක් පමණ වූ විදුලි පාරිභෝගිකයින්ගෙන් මිලියන 4 ක් පමණ දිට්වා සුළි කුණාටුවෙන් පීඩාවට පත් වූහ. ලංවිම යටිතල පහසුකම්වලින් සියයට 40 කට හානි සිදු විය.
* දෙසැම්බර් 5 වන දින වන විට, බලපෑමට ලක් වූ පාරිභෝගිකයින්ගෙන් සියයට 85 ක් නැවත සම්බන්ධ කර ගන්නා ලදී.
* බෙදාහැරීමේ ජාලයට වැඩිම හානියක් සිදු වූ අතර ට්‍රාන්ස්ෆෝමර් 39,537 න් 17,143 ක් අක්‍රිය විය.
* රන්ටැඹේ - මහියංගන සම්ප්‍රේෂණ මාර්ගයට දැඩි ලෙස හානි සිදු විය.
* අධි වෝල්ටීයතා බිඳවැටීම් 2,994 ක් සහ අඩු වෝල්ටීයතා බිඳවැටීම් 32,341 ක් වාර්තා විය.
විදුලිබල ජාලයට, විශේෂයෙන් ගංවතුර හානිවලට ඔරොත්තු දීම පහසු නැත. ජලය සහ විදුලිය මිශ්‍ර නොවේ.
එසේ වුවත්, ලංවිම අනුප්‍රාප්තික සමාගම්වලට නිසැකව ම 2025 දී ලංවිම කළාට වඩා හොඳින් ක්‍රියා කළ හැකි ය. පළමු දෙය නම්, ඊළඟ වතාවේ හානිය අවම කිරීම සඳහා කළ හැකි දේ හඳුනා ගත හැකි පද්ධතියේ ක්‍රියාකාරිත්වය පිළිබඳ ස්වාධීන තක්සේරුවක් කිරීම යි.
දේශගුණික විපර්යාස සැලකිල්ලට ගත් විට, ඊළඟ වතාවක් ඇති වනු ඇත. කොළඹ කේන්ද්‍ර කරගත් ආර්ථික එන්ජිම ඊළඟ වතාවේ එතරම් පහසුවෙන් බේරෙන්නේ නැති විය හැකි ය.
ඔරොත්තු දෙන යටිතල පහසුකම් සඳහා මූලධර්ම
ලංවිම අනුප්‍රාප්තික සමාගම් සම්පූර්ණයෙන් ම හෝ අර්ධ වශයෙන් පෞද්ගලික අයිතිය යටතේ පවතී නම්, හොඳම පිළිවෙත වනුයේ මෙවැනි පාඩු සඳහා ඒවා රක්ෂණය කර තිබීම අවශ්‍යතාවයක් කිරීම යි. ජාලවල ප්‍රශස්ත නොවන සැලසුම් සහ ක්‍රියාකාරිත්වය හේතුවෙන් අවම වශයෙන් අර්ධ වශයෙන් ඇතිවන අමතර පිරිවැය අවශෝෂණය කර ගැනීම සඳහා රජය නිතිපතා මැදිහත් වීම (භාණ්ඩාගාර අරමුදල් මගින් සෘජුවම හෝ ගාස්තු මගින් ලබා ගැනීමට ඉඩ දීමෙන්) සදාචාරාත්මක අනතුරක් (moral hazard) ඇති කරයි. සමාගම් අවදානම් සහගත හැසිරීම් වලින් වැළකී නොසිටිනු ඇත.
රක්ෂණ තත්ත්වය තුළ, අනාරක්ෂිත හැසිරීම් රක්ෂණ වාරික ඉහළ නංවනු ඇති අතර එම වියදම් නියාමකයා විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබිය හැකි ය. රක්ෂණයෙන් ආවරණය නොවන වියදම් සහ හානි විදුලි පාරිභෝගිකයන් විසින් නොව කොටස් හිමියන් විසින් දැරිය යුතු ය.
2025 විදුලිබල පනත සංශෝධනයේ දක්වා ඇති අවසාන පවරා දීමේ සැලැස්ම (Final Transfer Plan FTP) යටතේ අපේක්ෂා කරන වෙනස්කම් වලින් පසුව මෙය බලාත්මක විය හැකි ය. FTP විසින් නිර්මාණය කරන අනුප්‍රාප්තික ආයතනවලට විවිධ මට්ටමේ පෞද්ගලික හිමිකාරිත්වයන් තිබිය හැක. දැන් පවා බොහෝ පෞද්ගලික ජනන බලාගාර ඇත.
ආපදා අවදානම සමඟ කටයුතු කිරීම සඳහා පද්ධතියේ විවිධ අංග ක්‍රියා කරන ආකාරය පිළිබඳ පොදු මූලධර්ම ජාතික ප්‍රතිපත්තියක් මඟින් සකස් කළ යුතු ය. එමගින්, කළමනාකරුවන් පෞද්ගලික ආයෝජකයින් සඳහා ක්‍රියාත්මක වන පීඩනයන්ගෙන් නිදහස් ව සිටින සම්පූර්ණයෙන් ම රජය සතු සමාගම් මගින් මතු කරන ගැටළු වලට විසඳුම් සෙවිය යුතු වෙයි.
සමහරු යෝජනා කරන පරිදි, දිට්වා ව්‍යසනයෙන් පසු ආපදා-ප්‍රතිසාධන වියදම් ගාස්තු මගින් ආවරණය කළ හැකිද යන්න ගාස්තු ප්‍රතිපත්තියේ නිශ්චිත ව දක්වා තිබිය යුතු ය. පද්ධතිය වඩාත් ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව ඇති කිරීම සඳහා කිසිදු දිරිගැන්වීමක් ලබා නොදී මෙම පිරිවැය විදුලි පාරිභෝගිකයන් මත පැටවීම යනු නැවත නැවතත් නරක හැසිරීමක් ඉල්ලා සිටීමකි.
(සටහන | මහාචාර්ය රොහාන් සමරජීව)
දේශපාලන හා සමාජ ක්‍රියාකාරික
rohan@lirneasia.net
Chair, LIRNEasia (www.lirneasia.net)
Twitter: @samarajiva
https://www.linkedin.com/in/
Most recent publication: https://journals.sagepub.com/
Most recent book: https://www.idrc.ca/en/book/
සමහරු යෝජනා කරන පරිදි, දිට්වා ව්‍යසනයෙන් පසු ආපදා-ප්‍රතිසාධන වියදම් ගාස්තු මගින් ආවරණය කළ හැකිද යන්න ගාස්තු ප්‍රතිපත්තියේ නිශ්චිත ව දක්වා තිබිය යුතු ය. පද්ධතිය වඩාත් ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව ඇති කිරීම සඳහා කිසිදු දිරිගැන්වීමක් ලබා නොදී මෙම පිරිවැය විදුලි පාරිභෝගිකයන් මත පැටවීම යනු නැවත නැවතත් නරක හැසිරීමක් ඉල්ලා සිටීමකි.
(සටහන | මහාචාර්ය රොහාන් සමරජීව)
දේශපාලන හා සමාජ ක්‍රියාකාරික
rohan@lirneasia.net
Chair, LIRNEasia (www.lirneasia.net)
Twitter: @samarajiva
https://www.linkedin.com/in/
Most recent publication: https://journals.sagepub.com/
Most recent book: https://www.idrc.ca/en/book/
