(ඉන්දියාවේ WION වෙබ් අඩවියේ පළවී ඇති මිලින්ද මොරගොඩ මහතා විසින් රචිත ලිපියක සිංහල පරිවර්තනයකි)
1945 පෙබරවාරි මාසයේදී දෙවන ලෝක යුද්ධය අවසන් වෙමින් තිබියදී, ෆ්රෑන්ක්ලින් ඩී. රූස්වෙල්ට්, වින්ස්ටන් චර්චිල් සහ ජෝසෆ් ස්ටාලින් යෝල්ටා (Yalta) නුවරදී හමුවූයේ පශ්චාත්-යුද ලෝකයේ හැඩරුව පිළිබඳව සාකච්ඡා කිරීමටය. ඔවුන්ගේ සාකච්ඡාවල ප්රතිඵල, යුරෝපයේ දේශපාලන භූගෝලය කෙරෙහි මෙන්ම යුද්ධයේ නටබුන් මතින් බිහි වූ ජාත්යන්තර ආයතන කෙරෙහි ද තීරණාත්මක බලපෑමක් ඇති කළේය.
කෙසේ වෙතත්, ලෝකයේ බොහෝ රටවලට එම අත්දැකීම දැනුණේ මහා බලවතුන් විසින් ලෝක නීති තීරණය කරනු දෙස බලා සිටින ප්රේක්ෂකයන් පිරිසක් ලෙසය. තම අනාගතය කෙරෙහි ගැඹුරින් බලපාන එම තීරණ ගැනීමේදී, බොහෝ රටවලට ඒ පිළිබඳව අදහස් දැක්වීමට තිබුණේ ඉතා අල්ප ඉඩකි.
යළි මතුවන 1945 සෙවණැලි

දශක අටකටත් වඩා වැඩි කාලයකට පසුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, චීනය සහ රුසියාව යන රටවල නායකයන් අතර තවත් හමුවක් පැවැත්වීමේ හැකියාව පිළිබඳ කතාබහ, යළිත් වරක් යෝල්ටා සමුළුව හා සැසඳීමට ලක්ව තිබේ. එහි ප්රතිඵලය කුමක් වුවත්, එම සංකේතාත්මක බව ඉතා වැදගත්ය: ලෝකයේ බලවත්ම නායකයන් තිදෙනෙකු ජාත්යන්තර කටයුතු පිළිබඳව සාකච්ඡා කරන විට, නැගී එන ගෝලීය පිළිවෙළ තුළ සෙසු සියලු දෙනාට හිමිවන ස්ථානය නිරායාසයෙන්ම ප්රශ්න කිරීමට ලක්වේ.
බහුධ්රැවීය ලෝකය සහ පැරණි බල දේශපාලනය
2026 වසරේ ලෝකය 1945 පැවති ලෝකයට වඩා බෙහෙවින් වෙනස්ය. බලය සහ ආධිපත්යය තවදුරටත් බටහිර අගනුවරවල් කිහිපයකට පමණක් සීමා වී නැත. චීනය ගෝලීය බලවතෙකු ලෙස නැගී සිට ඇති අතර, ඉන්දියාව වඩ වඩාත් තීරණාත්මක භූමිකාවක් ඉටු කරමින් සිටී. ජපානය තවමත් ප්රබල ආර්ථික හා තාක්ෂණික ශක්තියක් ලෙස පවතින අතර, යුරෝපා සංගමය සැලකිය යුතු ආර්ථික හා දේශපාලන බරක් නියෝජනය කරයි. අප්රිකාව, මැදපෙරදිග, ආසියාව සහ ලතින් ඇමරිකාව පුරා සිටින රටවල් ද ජාත්යන්තර කටයුතුවලදී වැඩි ස්වාධීනත්වයක් තහවුරු කරමින් සිටී.
එසේ වුවද, ලෝකය වඩාත් බහුධ්රැවීය (Multipolar) වෙමින් පවතින විට පවා, වඩාත් බලවත් රටවල් අතර ඇති කරගන්නා සුවිශේෂී එකඟතා හරහා ජාත්යන්තර කටයුතු පාලනය කිරීමට ඇති පෙළඹවීම වර්ධනය වෙමින් පවතී. බහුධ්රැවීයතාව යනු එක් ප්රමුඛ බලවතෙකු වෙනුවට තරඟකාරී බල කේන්ද්ර කිහිපයක් ආදේශ කිරීම හෝ කුඩා ජාතීන්ගේ ඉරණම තීරණය කිරීමට බලවත් රාජ්යයන් කණ්ඩායමකට ඉඩ දීම නොවිය යුතුය. එය පැරණි බල-තුලන දේශපාලනයේම (Balance-of-power politics) පුළුල් කළ අනුවාදයකට වඩා වැඩි යමක් නොවනු ඇත.
මෙහිදී පැන නගින ප්රශ්නය වන්නේ මහා බලවතුන් එකිනෙකා සමඟ කතා කළ යුතුද යන්න නොවේ. ඔවුන් අනිවාර්යයෙන්ම සාකච්ඡා කළ යුතුය. නමුත් සැබෑ ප්රශ්නය වන්නේ, ජාත්යන්තර ප්රජාවේ සෙසු පිරිස මෙම සංවාද දෙස බලා සිටින ප්රේක්ෂකයන් ලෙසම රැඳී සිටිනවාද, නැතහොත් එම සංවාද හැඩගැස්වීමේ හැකියාව වර්ධනය කර ගන්නවාද යන්නයි.
ඉන්දියාවට පෙරමුණ ගැනීමට ඇති අවස්ථාව
මෙම මූලිකත්වය ගැනීමට ඉන්දියාව සුවිශේෂී ලෙස සුදුසු ස්ථානයක සිටී. එහි විශාලත්වය, රාජ්ය තාන්ත්රික ප්රවේශය සහ ආර්ථික ශක්තිය මෙන්ම භූ-දේශපාලනික බෙදීම් හරහා සම්බන්ධ වීමට ඇති හැකියාව ඉන්දියාවට සුවිශේෂී ස්ථානයක් ලබා දෙයි. ගෝලීය දකුණ (Global South) වෙනුවෙන් වඩාත් ප්රබල හඬක් නැගිය යුතු බවට ද ඉන්දියාව නිරන්තරයෙන් පෙනී සිට ඇත. පවතින සාකච්ඡා මේසවල විශාල අසුනක් සෙවීමට වඩා, ගෝලීය පාලනයේ අනාගතය පිළිබඳ පුළුල් සංවාදයක් ආරම්භ කිරීම සඳහා යුරෝපා සංගමය සහ ජපානය සමඟ නායකත්ව හවුල්කාරිත්වයක් ගොඩනගා ගැනීමට ඉන්දියාවට හැකියාව තිබේ.
මෙම හවුල්කරුවන් තිදෙනා එකිනෙකට අනුපූරක වන ශක්තීන් ගෙන එනු ඇත. ප්රධාන නැගී එන බලවතෙකුගේ සහ සංවර්ධනය වෙමින් පවතින ලෝකයේ ප්රමුඛ හඬක දෘෂ්ටිකෝණය ඉන්දියාව විසින් සපයයි. ජපානය තාක්ෂණික දියුණුව, කාර්මික ධාරිතාව සහ සංවර්ධන හවුල්කාරිත්වයන් පිළිබඳ දීර්ඝ ඉතිහාසයක් දායක කරයි.
යුරෝපා සංගමය සැලකිය යුතු ආර්ථික බරක්, ආයතනික අත්දැකීම් සහ බහුපාර්ශ්වික මැදිහත්වීම් සඳහා ඇති කැපවීම රැගෙන එයි. බ්රසල්ස් සහ ටෝකියෝ ප්රධාන හවුල්කරුවන් ලෙස තබා ගනිමින්, ඉන්දියාව මීට දේශපාලන උත්තේජනය සහ රාජ්ය තාන්ත්රික නායකත්වය සැපයිය යුතුය.
මෙය තවත් භූ-දේශපාලනික කඳවුරක් හෝ ඇමරිකාවට, චීනයට හෝ රුසියාවට එරෙහි ප්රති-බලවේගයක් නොවිය යුතුය. මෙම මුලපිරීම මහා බලවතුන් ද ඇතුළුව උනන්දුවක් දක්වන සියලුම රටවලට විවෘත විය යුතු අතර, බොහෝ විට නොසලකා හරිනු ලබන කලාපවලට, විශේෂයෙන් ආසියාව සහ ලතින් ඇමරිකාව සමඟ අප්රිකාවට සහ මැදපෙරදිගට අර්ථවත් නියෝජනයක් ලබා දිය යුතුය.
නව ‘නාලන්දා’ මොහොතක්

‘නාලන්දා’ (Nalanda) යන නාමය මීට ඉතා උචිත ආභාසයක් සපයයි. ඓතිහාසික වශයෙන් එය ආසියාව පුරා විසිරී සිටි විද්වතුන්ගේ සහ අදහස්වල හමුවීම් ස්ථානයක් වූ අතර, සංස්කෘතීන් අතර බුද්ධිමය හුවමාරුව සහ සබඳතා සමඟ බැඳී පැවතුණි. සමකාලීන ‘නාලන්දා සංවාදයක්’ (Nalanda Dialogue) මගින් ජාත්යන්තර ප්රජාව මුහුණ දෙන මූලික ප්රශ්නවලට විසඳුම් සෙවීමට රටවලට වේදිකාවක් සැපයිය හැකිය. එය තවත් ප්රකාශනයකට සීමා නොවී ප්රායෝගික යෝජනා හරහා සිදුවිය යුතුය.
එහි පළමු කාර්යය විය යුත්තේ ඉදිරි දශක කිහිපය තුළ බිහිවනු දැකීමට රටවල් අපේක්ෂා කරන ජාත්යන්තර පිළිවෙළ කුමක්ද යන්න පිළිබඳ පොදු අවබෝධයක් ගොඩනැගීමයි. ඒ සඳහා බහුධ්රැවීයතාව පිළිබඳ සාමාන්ය ප්රකාශවලින් ඔබ්බට ගොස් නිශ්චිත ප්රශ්නවලට මුහුණ දීම අවශ්ය වේ:
* වත්මන් බල බෙදීම පිළිබිඹු වන පරිදි එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සහ එහි ආරක්ෂක මණ්ඩලය ප්රතිසංස්කරණය කළ යුත්තේ කෙසේද?
* නැගී එන ආර්ථිකයන්ගේ අවශ්යතා වඩාත් හොඳින් සපුරාලීමට ජාත්යන්තර මූල්ය ආයතනවලට හැකි වන්නේ කෙසේද?
* න්යෂ්ටික අවි, උපායමාර්ගික ස්ථාවරත්වය, අවි පාලනය සහ න්යෂ්ටික අවි ව්යාප්තිය වැළැක්වීම සඳහා අවශ්ය වන විධිවිධාන මොනවාද?
* බලශක්ති සුරක්ෂිතතාවයට සහ සංවර්ධනයට න්යෂ්ටික බලශක්තියේ සාමකාමී භාවිතය දායක කර ගත හැක්කේ කෙසේද?
* කෘත්රිම බුද්ධිය (AI), නැගී එන තාක්ෂණයන් සහ ඩිජිටල් ස්වෛරීභාවය පාලනය කළ යුතු මූලධර්ම මොනවාද?
* නීත්යානුකූල ජාතික ආරක්ෂක ගැටළු වලට ඉඩ සලසමින් වෙළඳාම සහ සැපයුම් දාම විවෘතව තබා ගත හැක්කේ කෙසේද?
* සමුද්රීය ආරක්ෂාව, බලශක්තිය සහ දේශගුණික ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව පිළිබඳව අවශ්ය වන සහයෝගීතාවයේ ස්වරූපයන් මොනවාද?
නාලන්දා සංවාදයක් මගින් අග්නිදිග ආසියාව, අප්රිකාව, මැදපෙරදිග සහ ලතින් ඇමරිකාව පුරා සහභාගීත්වය පුළුල් කරමින් රජයන්, උපායමාර්ගික චින්තකයන්, ආර්ථික විද්යාඥයන්, තාක්ෂණවේදීන් සහ ජාත්යන්තර ආයතනවල නියෝජිතයන් එකට එක් කළ හැකිය. තනි රටවල් මෙන්ම කලාපීය සංවිධානවලට ද මෙහි අර්ථවත් භූමිකාවක් තිබිය යුතුය. මෙහි අරමුණ විය යුත්තේ පොදු එකඟතා ඇති කර ගත හැකි ක්ෂේත්ර හඳුනා ගැනීම, භූ-දේශපාලනික බෙදීම් හරහා විශ්වාසය ගොඩනැගීම සහ පවතින ජාත්යන්තර ආයතන තුළ ප්රකාශයට පත් කළ හැකි යෝජනා ජනනය කිරීමයි. එය තවත් අපහසු නිලධාරිවාදී ව්යුහයක් නිර්මාණය කිරීමේ උත්සාහයක් නොව, උපදේශන සහ ගැටළු විසඳීමේ ක්රියාවලියක් විය යුතුය.
බල දේශපාලනයෙන් ඔබ්බට ගිය නායකත්වයක්

ඕනෑම අර්ථවත් ගෝලීය විසඳුමක් සඳහා ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, චීනය සහ රුසියාව අත්යවශ්ය සාධක ලෙස පවතිනු ඇත. ඔවුන්ගේ අවශ්යතා නොසලකා හැරිය නොහැකි අතර, ඔවුන් සමඟ පවත්වන සංවාද වෙනුවට තරඟකාරී රාජ්ය තාන්ත්රික විධිවිධාන ආදේශ නොකළ යුතුය. එහෙත් අනාගතය ඔවුන් අතර පමණක් සාකච්ඡා කර තීරණය නොකළ යුතුය.
ජපානය සහ යුරෝපා සංගමය සමඟ එක්ව කටයුතු කරන ඉන්දියාවට, සියලු දෙනා කැඳවීම, උපදේශනය සහ සම්මුතිය ගොඩනැගීම හරහා ද නායකත්වය ක්රියාත්මක කළ හැකි බව පෙන්වා දිය හැකිය. ඉන්දියාව සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, මෙයින් අදහස් වන්නේ ගෝලීය කටයුතුවලදී වැඩි හඬක් ඉල්ලා සිටීමෙන් ඔබ්බට ගොස්, වඩාත් පුළුල් පරාසයක රටවලට සවන් දිය හැකි රාමුවක් නිර්මාණය කිරීමට උපකාර කිරීමයි. 1945 දී, යුද්ධයෙන් හෙම්බත් වූ ලෝකය බලා සිටියදී මහා බලවතුන් පශ්චාත්-යුද විසඳුම සකස් කළහ. ඉන් පසුව බිහි වූ ආයතන දශක ගණනාවක ස්ථාවරත්වය සහ සහයෝගීතාව සැපයූ නමුත්, ඒවායින් පිළිබිඹු වූයේ එම යුගයේ පැවති අසමාන බල බෙදීමයි.
අද වන විට ජාත්යන්තර පිළිවෙළ නැවතත් චලනය වෙමින් පවතී. එහි නීති, ආයතන සහ සබඳතා අභියෝගයට ලක්ව තිබේ. නීති ලියැවෙන විට එතැන නොසිටින අයට, පරම්පරා ගණනාවක් පුරා එහි ප්රතිවිපාක සමඟ ජීවත් වීමට සිදුවනු ඇත. මීට පිළිතුර වන්නේ මහා බලවතුන්ට එරෙහිව තවත් කණ්ඩායමක් පිහිටුවීම නොවේ. නීති සම්පාදනය කිරීමේ උත්සාහයට වඩාත් පුළුල් ජාතීන්ගේ ප්රජාවක් සම්බන්ධ කර ගැනීමයි. ජපානය සහ යුරෝපා සංගමය සමඟ එක්ව පෙරමුණ ගැනීමට ඉන්දියාවට අවස්ථාවක් තිබේ. සමහරවිට නාලන්දා සංවාදයකට කාලය පැමිණ තිබේ. එය ලෝකය තරඟකාරී කඳවුරුවලට බෙදීමට නොව, ක්රීඩාවේ නීති වෙනස් කිරීමට ලෝකයට තවත් අවස්ථාවක් ලබා දීමටය.

කර්තෘ පිළිබඳව:
මිලින්ද මොරගොඩ ශ්රී ලංකාවේ හිටපු කැබිනට් අමාත්යවරයෙකු සහ රාජ්ය තාන්ත්රිකයෙකි. ඔහු මීට පෙර ඉන්දියාවේ ශ්රී ලංකා මහ කොමසාරිස්වරයා ලෙස ද සේවය කර ඇත.
මුලාශ්රය :
If Yalta 1.0 is the big boys’ table, it is time for a Nalanda Dialogue - WION



