*එයාර්බස් ගනුදෙනුවේ සැඟවුණු ආර්ථික පිරිවැය සහ මහජන මුදල් අවභාවිතය පිළිබඳ විග්‍රහයක්
*රාජ්‍ය ව්‍යවසාය කළමනාකරණයේ ප්‍රතිසංස්කරණවල අවශ්‍යතාව නැවත කතිකාවක්
ශ්‍රී ලංකන් ගුවන් සමාගම (SriLankan Airlines) සම්බන්ධයෙන් කාලයෙන් කාලයට දේශපාලන හා සමාජීය ක්ෂේත්‍රයේ දැඩි කතාබහක් නිර්මාණය වේ. එහෙත් මෙහි දේශපාලන වාදවිවාදවලින් ඔබ්බට ගොස්, මෙම අර්බුදයේදී සාමාන්‍ය බදු ගෙවන ජනතාවට දැරීමට සිදුවූ දැවැන්ත ආර්ථික බර පිළිබඳව අවධානය යොමු වන්නේ ඉතා අඩුවෙනි. ස්වාධීන ප්‍රතිපත්ති සම්පාදක ආයතනයක් වන 'ඇඩ්වොකාටා' (Advocata Plus) හි ප්‍රධාන විධායක නිලධාරී ධනනාත් ප්‍රනාන්දු ඊයේ සිදුකළ කළ විශ්ලේෂණයකදී පෙන්වා දෙන්නේ, ජාත්‍යන්තර මට්ටමින් අනාවරණය වූ අල්ලස් ගනුදෙනුවක් හරහා පුද්ගලිකව ලැබුණු ප්‍රතිලාභයට වඩා සිය ගුණයක පාඩුවක් රටේ සමස්ත ආර්ථිකයට සිදු වී ඇති බවයි.
මිලියන 16ක අල්ලස් පොරොන්දුව සහ මිලියන 2ක ගෙවීම
පසුගිය දශකය මුලදී මෙරට සංචාරක ක්ෂේත්‍රයේ වර්ධනයක් අපේක්ෂාවෙන් ගුවන් යානා ඇණිය පුළුල් කිරීමේ (Fleet Expansion) අවශ්‍යතාව මතුවිය. ඒ අනුව A330 වර්ගයේ ගුවන් යානා 6ක් සහ A350 වර්ගයේ ගුවන් යානා 4ක් මිලදී ගැනීමටත්, තවත් A350 යානා 4ක් කල්බදු පදනම මත ලබා ගැනීමටත් එවකට පාලනාධිකාරිය තීරණය කළේය.
මෙම ගනුදෙනුව පිටුපස පැවති අක්‍රමිකතා මෙරටට අනාවරණය වූයේ දේශීය විමර්ශනයකට වඩා ජාත්‍යන්තර අධිකරණ ක්‍රියාවලියක් මඟිනි. එක්සත් රාජධානියේ බරපතළ වංචා විමර්ශන කාර්යාලය (Serious Fraud Office - SFO) විසින් එයාර්බස් සමාගමට එරෙහිව ගොනු කළ නඩුවකට අදාළව ලන්ඩන් ක්‍රවුන් උසාවිය ලබා දුන් තීන්දුව මඟින් මේ පිළිබඳ සවිස්තර තොරතුරු හෙළිදරව් විය.
එම ලියකියවිලි අනුව, ගුවන් යානා මිලදී ගැනීමේ ක්‍රියාවලියට බලපෑම් කිරීම සඳහා එයාර්බස් සමාගම විසින් අතරමැදි ආයතනයක් හරහා ඩොලර් මිලියන 16.84ක මුදලක් අල්ලස් ලෙස ලබා දීමට එකඟ වී තිබුණි. බෲනායි රාජ්‍යයේ ලියාපදිංචි කළ 'Biz Solutions' නම් ව්‍යාජ සමාගමක (Shell Company) සිංගප්පූරු ගිණුමකට ඉන් ඩොලර් මිලියන 2ක් බැර කර තිබූ බව එම නඩු තීන්දුවේ තහවුරු විය.
වෙළෙඳපොළ අනුපාත ඉක්මවා ගිය කල්බදු බර
ගුවන් යානා නිෂ්පාදනය කර භාරදීමට වසර ගණනාවක් ගතවන බැවින්, එම කාලය පියවා ගැනීම සඳහා තවත් ගුවන් යානා 6ක් කුලී පදනම මත (Lease) ලබා ගැනීමට පියවර ගැනුණි.
ධනනාත් ප්‍රනාන්දු පෙන්වා දෙන පරිදි, එකල වෙළෙඳපොළ සාමාන්‍ය අනුපාතය අනුව එවැනි එක් ගුවන් යානයක් සඳහා මාසික කුලිය ඇමෙරිකානු ඩොලර් 800,000ක් පමණ විය. එහෙත් ශ්‍රී ලංකන් ගුවන් සමාගම ඒ සඳහා එක් යානයකට මසකට ඩොලර් මිලියනය බැගින් ගෙවීමට එකඟතාවකට පැමිණ තිබුණි. ඒ අනුව යානා 6 වෙනුවෙන් මසකට ඩොලර් මිලියන 1.2ක පමණ අමතර මුදලක් වැය කිරීමට සිදු වූ අතර, වසර පහක කාලසීමාවක් තුළ එමඟින් පමණක් සිදුවූ අමතර පිරිවැය ඩොලර් මිලියන 72කට ආසන්න විය.
ගිවිසුම් අවලංගු කිරීමේ දඩය සහ අමතර පිරිවැය
2015 වසරේදී බලයට පත් වූ යහපාලන රජය මඟින් මෙම අතිවිශාල ගුවන් යානා ඇණවුම ශ්‍රී ලංකාව වැනි කුඩා වෙළෙඳපොළකට අනවශ්‍ය ආර්ථික බරක් බව නිගමනය කරන ලදී. ඒ අනුව A350 ගුවන් යානා ඇණවුම මඟදී අවලංගු කිරීමට තීරණය විය.
එහෙත් එම අවලංගු කිරීමේ පියවර ද රටට අතිශය දැවැන්ත මූල්‍ය අලාභයක් ගෙන දුන්නේය. ගිවිසුම්ගත කොන්දේසි කඩකිරීම හේතුවෙන් අත්තිකාරම් මුදල් අහිමි වීමට අමතරව, ගිවිසුම් අවලංගු කිරීමේ වන්දි (Cancellation penalty) ලෙස ඩොලර් මිලියන 98 සිට 116 දක්වා මුදලක් එයාර්බස් සහ අදාළ ලීසිං සමාගම් වෙත ගෙවීමට මෙරටට සිදු විය.
ඒ අනුව සමස්ත ගනුදෙනුව දෙස බැලීමේදී:
| ලැබුණු බව කියන අල්ලස: ඩොලර් මිලියන 2යි
| ඉහළ කල්බදු අනුපාත නිසා දැරූ පාඩුව: ආසන්න වශයෙන් ඩොලර් මිලියන 72ක්
| ගිවිසුම් අවලංගු කිරීමේ පාඩුව හා අත්තිකාරම්: ආසන්න වශයෙන් ඩොලර් මිලියන 100කට අධික මුදලක්
මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පුද්ගලික ධනවත් වීමක් හෝ අල්ලස් ගනුදෙනුවක් වෙනුවෙන් රටේ මහජන මුදලින් ඩොලර් මිලියන 200කට ආසන්න ධනයක් විනාශ වී ගිය බව ආර්ථික දත්ත අනුව පැහැදිලි වේ. මෙයට එම මුදල් සඳහා මෙතෙක් ගෙවා ඇති ණය පොලී පිරිවැය ඇතුළත් කර නොමැත.
බදු ගෙවන්නා මත පැටවුණු දිගුකාලීන ණය බර
මෙම අලාභයන් ගුවන් සමාගමේ ශේෂ පත්‍රය (Balance Sheet) මත දැවැන්ත අර්බුදයක් නිර්මාණය කළ අතර, අවසානයේ එම ණය මෙහෙයුම් කටයුතුවලින් පියවා ගැනීමට නොහැකි තත්ත්වයට පත් විය. 2022 ආර්ථික අර්බුදයෙන් පසු රාජ්‍ය ණය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමේ ක්‍රියාවලිය යටතේ ශ්‍රී ලංකන් සමාගමේ පැවති භාණ්ඩාගාර ඇපකර සහිත ණය සහ බැඳුම්කරවලින් සැලකිය යුතු කොටසක් මධ්‍යම රජයේ ණය කළඹට අවශෝෂණය කර ගැනීමට රජයට සිදු විය.
මීට අමතරව මෑත කාලීන අයවැය ලේඛන හරහා ද ගුවන් සමාගමේ පැවැත්ම වෙනුවෙන් රුපියල් බිලියන ගණනින් මහජන මුදල් පොම්ප කිරීමට සිදු වී තිබේ. අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍යය වැනි අත්‍යවශ්‍ය මහජන සේවාවන් සඳහා යෙදවිය හැකිව තිබූ මුදල් මෙලෙස පාඩු ලබන රාජ්‍ය ව්‍යාපාර නඩත්තුව සඳහා වැය කිරීමට සිදුවීම ආර්ථික වශයෙන් දැඩි පීඩනයක් ගෙන දෙන්නකි.
තනි පුද්ගල වෙනස්කම්වලින් ඔබ්බට ගිය ආයතනික ප්‍රතිසංස්කරණ
රාජ්‍ය ව්‍යවසායයන්හි (SOEs) දූෂණය හා අක්‍රමිකතා වැළැක්වීම සඳහා කළමණාකාරීත්ව පුටුවල සිටින පුද්ගලයින් වෙනස් කිරීම පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවන බව ඇඩ්වොකාටා ආයතනය අවධාරණය කරයි. අතීතයේදී සභාපතිවරුන් හෝ ප්‍රධාන විධායක නිලධාරීන් වෙනස් කළද, ආයතනික ක්‍රමවේදයන්ගේ පැවති දුර්වලතා හේතුවෙන් අර්බුදය තවදුරටත් උග්‍ර විය.
සතොස, ජාතික ලොතරැයි මණ්ඩලය මෙන්ම සිවිල් ගුවන් සේවා ක්ෂේත්‍රයේ පසුගිය කාලයේ අධිකරණය හමුවට පැමිණි නඩු රැසක් උදාහරණ ලෙස ගනිමින් ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ, නිසි පාලන රාමුවක් (Governance Framework) සහ විනිවිදභාවයක් නොමැතිව රජය විසින් වාණිජ ව්‍යාපාර පවත්වාගෙන යාමේදී මෙවැනි අක්‍රමිකතා දිගින් දිගටම සිදුවිය හැකි බවයි.
ඒ අනුව මෙරටට අවශ්‍ය වන්නේ හුදෙක් දේශපාලන චෝදනා හුවමාරු කර ගැනීම නොව, රාජ්‍ය වාණිජ ව්‍යාපාරවල තීරණ ගැනීමේ ක්‍රියාවලිය දේශපාලනීකරණයෙන් මුදාහැරීම, දැඩි මූල්‍ය විනයක් ස්ථාපිත කිරීම සහ දිගුකාලීන ව්‍යුහාත්මක ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කිරීම බව ආර්ථික විශ්ලේෂකයෝ පෙන්වා දෙති.
වැඩිදුර කියවීම සඳහා මූලාශ්‍ර:
UK Serious Fraud Office: Airbus SE Deferred Prosecution Agreement
Transparency International Sri Lanka: Analysis on Airbus Bribery Scandal
Daily FT: SriLankan Airlines sues Airbus for $1 billion
Advocata Plus Analysis: Sri Lankan Airline වංචාව සම්පූර්ණ විග්‍රහයක් මතු විඩියෝවෙන් නරඹන්න
