ඔබේ නිවසේ ලාච්චුවක දමා තිබෙන පරණ ජංගම දුරකථනය, කැඩුණු චාජරය හෝ පරිගණකය ගැන ඔබ අවසන් වරට සිතුවේ කවදාද?
තාක්ෂණයේ දියුණුවත් සමඟ අපේ ජීවිත පහසු වුවත්, ඒ පිටුපස හැංගී තිබෙන දැවැන්ත පාරිසරික අනතුරක් දැන් ශ්‍රී ලංකාවට තර්ජනයක් වෙමින් තිබේ.
නිසි කළමනාකරණයකින් තොරව සාමාන්‍ය කුණු ගොඩට එකතු වන මේ විද්‍යුත් අපද්‍රව්‍ය (E-waste) හෙට දවසේ අපේ සෞඛ්‍යයටත් පරිසරයටත් බරපතළ හානියක් කරන්නට සූදානම්ය.
දත්ත නැති, ටොන් ලක්ෂ ගණනක අභිරහස
ගෝලීය විද්‍යුත් අපද්‍රව්‍ය නිරීක්ෂණ වාර්තාවට (Global E-Waste Monitor 2024) අනුව, ශ්‍රී ලංකාව තුළ වසරකට විද්‍යුත් අපද්‍රව්‍ය ටොන් 175,000ක් පමණ ජනනය වේ.
ලෝක මට්ටමින් ගත් කල 2022 වසරේදී විද්‍යුත් අපද්‍රව්‍ය ටොන් මිලියන 62ක් නිපදවී ඇතත්, පරිසර හිතකාමී ලෙස ප්‍රතිචක්‍රීකරණය කර ඇත්තේ ඉන් 22.3%ක් පමණි.
ශ්‍රී ලංකාවේ තත්ත්වය ඊටත් වඩා බරපතළය. අපේ රටේ නිපදවෙන විද්‍යුත් අපද්‍රව්‍යවලින් කොපමණ ප්‍රමාණයක් නිවැරදිව ප්‍රතිචක්‍රීකරණය වන්නේද යන්න ගැන නිශ්චිත ජාතික දත්ත පද්ධතියක් අප සතුව නැත.
තඹ කැබැල්ල වෙනුවෙන් පිළිස්සෙන අපේ හුස්ම
ඉවතලන පරිගණක සහ දුරකථන තුළ වටිනා ලෝහ මෙන්ම අතිශය විෂ සහිත රසායනික ද්‍රව්‍ය ද අඩංගු වේ.
අවිධිමත් ලෙස මේවා කඩා බිඳ දමන පිරිස්, කිසිදු ආරක්ෂිත ඇඳුමකින් හෝ තාක්ෂණයකින් තොරව වයර්වල ඇති තඹ ලබා ගැනීමට ඒවා ගිනි තබති. එමගින් පිටවන විෂ දුමාරය සහ රසායනික අපද්‍රව්‍ය අපේ පසට, ජලයට සහ වාතයට කෙළින්ම එකතු වේ.
මෙම විෂ ද්‍රව්‍ය ශරීරගත වීම නිසා:
* මිනිසුන්ගේ ස්නායු පද්ධතියට දැඩි හානි සිදුවිය හැකිය.
* කුඩා දරුවන්ගේ මොළයේ වර්ධනයට බාධා එල්ල වේ.
* අවිධිමත් ප්‍රතිචක්‍රීකරණයේ යෙදෙන කම්කරුවන්ට සහ අවට පදිංචිකරුවන්ට දරුණු ශ්වසන රෝග වැළඳීමේ අවදානම ඉහළ යයි.
පද්ධතියේ හිඩැස් මොනවාද?
මොරටුව විශ්වවිද්‍යාලයේ ආචාර්ය දිල්හාරා සේතුංග පෙන්වා දෙන පරිදි, ශ්‍රී ලංකාව මේ ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රධාන අභියෝග පහකට මුහුණ දී සිටී:
* නිවැරදි දත්ත නොමැතිකම.
* අනාරක්ෂිත ලෙස සිදුකරන අවිධිමත් ප්‍රතිචක්‍රීකරණය.
* ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කිරීමේ දුර්වලතා.
* නවීන ප්‍රතිචක්‍රීකරණ තාක්ෂණය සඳහා ඇති ආර්ථික සීමාවන්.
* පාරිභෝගිකයන්ගේ වගකීම් විරහිත හැසිරීම.
මධ්‍යම පරිසර අධිකාරියේ (CEA) නියෝජ්‍ය අධ්‍යක්ෂ ජනරාල් ශ්‍යාමනී පෙරියප්පෙරුම සඳහන් කරන්නේ, බලපත්‍රලාභී විද්‍යුත් අපද්‍රව්‍ය එකතු කරන්නන් සිටින්නේ 16 දෙනෙකු පමණක් බවයි. කොළඹින් බැහැර ප්‍රදේශවල ජනතාවට මේ අපද්‍රව්‍ය නිසි තැනකට භාර දීමට ප්‍රමාණවත් පහසුකම් නොමැති වීම මෙයින් පැහැදිලි වේ.
අනාගත අභියෝගය සහ නීතිමය විසඳුම
මෙරට වේගයෙන් ව්‍යාප්ත වන විදුලි වාහන (EV) සහ සූර්ය බලශක්ති පද්ධති නිසා ඉදිරියේදී විශාල වශයෙන් ලිතියම්-අයන් බැටරි සහ සෝලා පැනල ඉවතට එනු ඇත. විශේෂයෙන් පළුදු වූ ලිතියම් බැටරි නිසි ලෙස ගබඩා නොකළහොත් ගිනි ගැනීම් පවා ඇතිවිය හැකිය.
මෙම අර්බුදය පාලනය කිරීම සඳහා රජය 2026 අංක 15 දරන ජාතික පාරිසරික (සංශෝධන) පනත හරහා වැදගත් පියවරක් ගෙන තිබේ. ඒ යටතේ හඳුන්වා දී ඇති විස්තීරණ නිෂ්පාදක වගකීම (Extended Producer Responsibility) මගින්, විද්‍යුත් උපකරණ නිපදවන සහ ආනයනය කරන සමාගම්වලට එම භාණ්ඩ කැඩී ඉවතලන පසු ඒවා ආපසු එකතු කර කළමනාකරණය කිරීමේ නෛතික හා මූල්‍ය වගකීම පැවරේ.
හෙට දවස වෙනුවෙන් ගත යුතු පියවර
නව නීතිය ප්‍රායෝගිකව ක්‍රියාත්මක කිරීමට අවශ්‍ය රෙගුලාසි තවමත් කෙටුම්පත් වෙමින් පවතී. එම ක්‍රියාවලිය කඩිනම් කරන අතරතුර පහත පියවර ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය වේ:
* ජාතික දත්ත පද්ධතියක්: මධ්‍යම පරිසර අධිකාරිය මගින් අනවසර කසළ බැහැර කරන ස්ථාන හඳුනාගෙන, වාර්ෂික ප්‍රතිචක්‍රීකරණ දත්ත ප්‍රසිද්ධ කළ යුතුය.
* පුළුල් එකතු කිරීමේ ජාලයක්: ග්‍රාමීය මට්ටම දක්වා විහිදුණු විධිමත් එකතු කිරීමේ මධ්‍යස්ථාන පිහිටුවිය යුතුය.
* පුරවැසි වගකීම: පරණ දුරකථන හා බැටරි සාමාන්‍ය කුණු බක්කියට නොදමා බලයලත් මධ්‍යස්ථාන වෙත පමණක් භාර දීමට සෑම පුරවැසියෙකුම පුරුදු විය යුතුය.
තාක්ෂණික දියුණුව පසුපස විෂ සහිත අපද්‍රව්‍ය කන්දක් ඉතිරි නොවීමට නම්, නීතියත් පුරවැසි වගකීමත් එකම තැනකට පැමිණීම දැන් කාලීන අවශ්‍යතාවකි.
වැඩිදුර තොරතුරු ඇතුළත් මූලාශ්‍ර සබැඳි
Global E-Waste Monitor 2024 (එක්සත් ජාතීන්ගේ නිල වාර්තාව):
මධ්‍යම පරිසර අධිකාරිය (නිල වෙබ් අඩවිය):