පාරිභෝගික ජනතාවට සහන මිලට අත්‍යවශ්‍ය භාණ්ඩ සැපයීමේ උදාර අරමුණින් පිහිටුවූ ලංකා සතොස ආයතනය, අද වන විට බදු ගෙවන ජනතාව මත පැටවුණු බරපතළ මූල්‍ය බරක් බවට පත්ව තිබේ.
ලංකා සතොස සතු සමස්ත වෙළෙඳසැල් 423න් 212ක්ම පවත්වාගෙන යන්නේ ශුද්ධ පාඩු ලබමිනි. ආයතනය සතු භාණ්ඩ තොගවල වටිනාකම රුපියල් බිලියන 5.8ක් තරම් පහළ අගයක පවතිද්දී, සැපයුම්කරුවන්ට ගෙවීමට ඇති ණය ප්‍රමාණය රුපියල් බිලියන 14 ඉක්මවයි. සමුච්චිත පාඩුව රුපියල් බිලියන 22කි.
මෙම අර්බුදය හුදු සුපිරි වෙළෙඳසැල් ජාලයක මෙහෙයුම් අසාර්ථකත්වයක් නොවේ. එය වසර ගණනාවක් පුරා රාජ්‍ය ආයතනයක් තුළ සිදුවූ අක්‍රමවත් තීන්දු තීරණවල ප්‍රතිඵලයකි.
ප්‍රසම්පාදන අසාර්ථකත්වයේ ඉතිහාසය
පාර්ලිමේන්තු කෝප් කමිටුව සහ විගණකාධිපති දෙපාර්තමේන්තුව අවස්ථා ගණනාවකදීම අනාවරණය කළ පරිදි, සතොස අර්බුදයේ ප්‍රධානතම සාධකය වී ඇත්තේ විධිමත් පටිපාටියෙන් බැහැරව සිදුවූ භාණ්ඩ මිලදී ගැනීම්ය.
* 2014-2015 සහල් අර්බුදය:
දේශීය වෙළෙඳපොළ අවශ්‍යතාව හෝ නිෂ්පාදනය පිළිබඳ නිසි තක්සේරුවකින් තොරව රුපියල් බිලියන 27කට අධික වටිනාකමකින් යුත් සහල් තොග ආනයනය කෙරිණි. එම තොග අලෙවි කරගත නොහැකිව ගබඩාවලම දිරාපත් වීමෙන් සිදු වූ සෘජු මූල්‍ය අලාභය රුපියල් බිලියන 15.15කි.
* සුදුලූනු ගනුදෙනුව (2021):
වැලිසර ගබඩාවෙන් සුදුලූනු කිලෝග්‍රෑම් 54,000කට අධික තොගයක් නියමිත පටිපාටියෙන් තොරව පෞද්ගලික අංශයට අලෙවි කිරීම හේතුවෙන් රුපියල් මිලියන 17කට අධික පාඩුවක් සිදුවිය. අදාළ සිදුවීම සම්බන්ධයෙන් අල්ලස් කොමිසම සහ අපරාධ පරීක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව මඟින් සැකකරුවන්ට එරෙහිව නීතිමය පියවර ගෙන තිබේ.
* 2020 සීනි බදු සංශෝධනය:
ආනයනික සීනි සඳහා පැවති බද්ද රුපියල් 50 සිට ශත 25 දක්වා එක්වරම පහත හෙළීම හේතුවෙන් භාණ්ඩාගාරයට රුපියල් බිලියන 16කට අධික ආදායමක් අහිමි විය. එමෙන්ම ලබාගත් මිලට වඩා අඩු මුදලකට සීනි අලෙවි කිරීමට නියෝග ලැබීම නිසා සතොස ආයතනයට පමණක් සිදුවූ අලාභය රුපියල් මිලියන 102කි.
පරිපාලන සහ මානව සම්පත් ගැටලු
ව්‍යාපාරික අවශ්‍යතාවට වඩා දේශපාලන අවශ්‍යතා මත සිදුකෙරුණු බඳවාගැනීම් ද ආයතනය දුර්වල වීමට හේතු වී ඇත. මැතිවරණ ආසන්නයේ සේවකයන් 850 දෙනෙකු ස්ථිර කිරීම සහ නිසි අනුමැතියකින් තොරව ඉහළ විධායක තනතුරු සඳහා සේවා දිගු ලබාදීම වැනි කරුණු විගණන පරීක්ෂණවලදී ප්‍රශ්න කෙරිණි.
ප්‍රසම්පාදන ක්‍රියාවලිය විනිවිදභාවයෙන් තොර වීම සහ අභ්‍යන්තර පාලන පද්ධති දුර්වල වීම ආයතනයේ පැවැත්ම අවදානමකට ලක් කළේය.
නව ප්‍රතිසංස්කරණ හමුවේ සතොස අනාගතය
රාජ්‍ය බැංකු මඟින් රුපියල් බිලියන 2.5ක ප්‍රාග්ධනයක් සැපයීම, වැලිසර මධ්‍යම ගබඩාව නවීකරණය කිරීම සහ ප්‍රධාන ශාඛා 100ක් ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම රජයේ සැලසුම වී තිබේ.
වෙළෙඳසැල් ජාලය ෆ්‍රැන්චයිස් (Franchise) ක්‍රමයට හෝ පුද්ගලික අංශයේ හවුල්කාරිත්වයට යොමු කළද, ප්‍රසම්පාදන ක්‍රියාවලියේ විනිවිදභාවය සහ දැඩි විගණන අධීක්ෂණය ස්ථාපිත නොකරන්නේ නම් මෙම මූල්‍ය අලාභයන් වෙනත් මුහුණුවරකින් යළි මතු විය හැකි බව ආර්ථික විශ්ලේෂකයන්ගේ මතයයි.
රාජ්‍ය සිල්ලර වෙළෙඳ ව්‍යුහයක් සැබෑ ලෙසම ආරක්ෂා කරගත හැක්කේ මූල්‍ය විනය, වෝහාරික විගණනය සහ මූල්‍ය අක්‍රමිකතාවලට එරෙහිව නීතිය තදින්ම ක්‍රියාත්මක කිරීමෙන් පමණි.
වැඩිදුර තොරතුරු සඳහා මූලාශ්‍ර
ලංකා නිව්ස් - Sathosa Scandals Reveal How Political Patronage Drained Billions
The Leader - බිලියන 22ක අලාභය මැද සතොස යළි ගොඩගැනීමේ මෙහෙයුමක්
පාර්ලිමේන්තු කෝප් කමිටු අනාවරණය (සහල් ආනයන අලාභය):
විනිවිදභාවය සහ පාලන විමර්ශන වාර්තාව (සීනි හා සුදුලූනු සිදුවීම්):