*ජාත්යන්තර සම්බාධක හමුවේ මෙගාවොට් 120ක බර දේශීය භාණ්ඩාගාරයට පැවරුණු හැටි
*අස්වැන්න සහ විදුලිය ලැබෙද්දී මතුවූ පාරිසරික හා මූල්ය අවදානම් කළමනාකරණය
ශ්රී ලංකාවේ ආර්ථිකයට මෙගාවොට් 120ක ජල විදුලි ධාරිතාවක් එක් කරමින් සහ ගිනිකොනදිග වියළි කලාපයේ කුඹුරු හෙක්ටයාර දහස් ගණනකට ජලය සපයමින් උමා ඔය බහුවිධ සංවර්ධන ව්යාපෘතිය අද වන විට ක්රියාත්මක වෙමින් පවතී. එහෙත් මතුපිටින් පෙනෙන මෙම ඉංජිනේරුමය ජයග්රහණයට යටින්, ජාත්යන්තර භූ-දේශපාලනික බලපෑම් හමුවේ සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක රාජ්ය මූල්ය කළමනාකරණය සහ සංවර්ධන අවදානම සම්බන්ධයෙන් ගත හැකි ගැඹුරු පාඩම් රැසක් සැඟව තිබේ.
ජාත්යන්තර සම්බාධක සහ මූල්ය ව්යුහයේ වෙනස
2008 වසරේදී උමා ඔය ව්යාපෘතිය සැලසුම් කර අත්සන් තබන විට එහි මූලික පිරිවැය ඇස්තමේන්තු කර තිබුණේ අමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 514ක් වශයෙනි. එකඟතාව අනුව, ව්යාපෘතියේ සම්පූර්ණ වියදමින් 85%ක මුදලක් ඉරාන සංවර්ධන අපනයන බැංකුව (EDBI) හරහා ණය පහසුකමක් ලෙස ලබාදීමටත්, ඉරානයේ ‘ෆාරාබ්’ (Farab) සමාගම මගින් ඉදිකිරීම් සිදු කිරීමටත් සැලසුම් කෙරිණි.
කෙසේ වෙතත්, ඉරානයට එරෙහිව පැනවුණු ජාත්යන්තර සම්බාධක හේතුවෙන් ගෝලීය මූල්ය පද්ධතිය තුළ ඉරාන බැංකු ගනුදෙනු අවහිර විය. ඒ වන විටත් ඉරානයෙන් නිදහස් කර තිබුණේ ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 50කට ආසන්න මුදලක් පමණි.
අඩක් නිමවූ දැවැන්ත සංවර්ධන ව්යාපෘතියක් මධ්යයේ ඉතිරි ඩොලර් මිලියන 460කට අධික මූල්ය හිඩැස පියවා ගැනීමේ අභියෝගයට ශ්රී ලංකාව මුහුණ දුන්නේය. කොන්ත්රාත්කරු ලෙස ඉරාන සමාගම දිගටම රඳවා ගනිමින්, සම්පූර්ණ ඉදිකිරීම් අවසන් කිරීම සඳහා අවශ්ය ඉතිරි මූල්ය බර දේශීය රාජ්ය සම්පත් හා මහජන බදු මුදල් හරහා දරා ගැනීමට ශ්රී ලංකා රජයට සිදුවිය. මෙය රට බාහිර ණය හා ද්රවශීලතා අභියෝගවලට මුහුණ දෙමින් සිටි වකවානුවක භාණ්ඩාගාරයට පැටවුණු සුවිශේෂී මූල්ය වගකීමකි.
භූගත ජල කාන්දුව සහ සමාජ පිරිවැය
මූල්යමය බාධාවලට අමතරව, මධ්යම කඳුකරයේ භූගතව සිදුකෙරුණු කිලෝමීටර් 23ක පමණ උමං කැණීම් ක්රියාවලියත් සමඟ අනපේක්ෂිත පාරිසරික අර්බුදයක් නිර්මාණය විය. කැණීම් කටයුතු අතරතුරදී ඇතැම් අවස්ථාවල තත්පරයට ලීටර් 400කට අධික වේගයෙන් භූගත ජල කාන්දුවීම් වාර්තා විය.
මේ හේතුවෙන් බණ්ඩාරවෙල, ඇල්ල සහ බදුල්ල ආශ්රිත ප්රදේශ ගණනාවක ළිං සිඳී යාම, කෘෂිකාර්මික ඉඩම් පාළුවීම සහ නිවාස හා ගොඩනැගිලි දහස් ගණනක් පුපුරා ඉරිතැලීම සිදුවිය. මෙම පාරිසරික බලපෑම හමුවේ පීඩාවට පත් ජනතාවට සහන සැලසීම උදෙසා නීතිමය ක්රියාමාර්ග ගැනීමට ද ප්රදේශවාසීන්ට සහ පරිසර සංවිධානවලට සිදුවිය.
ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ තීන්දුව සහ රාජ්ය වගකීම
ජනතාවගේ මූලික අයිතිවාසිකම් කඩවීම සම්බන්ධයෙන් පරිසර යුක්ති කේන්ද්රය ඇතුළු පාර්ශ්ව කිහිපයක් ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය හමුවේ ගොනු කළ මූලික අයිතිවාසිකම් නඩුව (SC/FR/273/15) හරහා විපතට පත් ජනතාවට පානීය ජලය සැපයීම, කෘෂිකාර්මික හානි සඳහා වන්දි ලබාදීම සහ නිවාස ප්රතිසංස්කරණය සඳහා නියෝග නිකුත් කෙරිණි.
ඉංජිනේරුමය වශයෙන් උමගේ ජල කාන්දුවීම් වැළැක්වීමට විශේෂ සිමෙන්ති මිශ්රණ යෙදීම (grouting) වැනි පියවර ගනු ලැබූවද, ප්රජාවන්ට සිදු වූ පෞද්ගලික හා දේපළ අලාභ සඳහා වූ වන්දි ගෙවීම් පියවනු ලැබුවේද රාජ්ය ප්රතිපාදන මගිනි. ජාතික අවශ්යතාවක් වෙනුවෙන් ඉදිකෙරෙන ව්යාපෘතියකදී සිදුවන අනපේක්ෂිත අවදානම්වල අවසාන මූල්ය රක්ෂකයා බවට රජයේ භාණ්ඩාගාරය පත්වන ආකාරය මින් නිරූපණය විය.
අනාගත ව්යාපෘති සඳහා උකහා ගත හැකි පාඩම්
උමා ඔය ව්යාපෘතිය මගින් ජාතික විදුලිබල පද්ධතියට එක්වන විදුලිය සහ කෘෂිකර්මාන්තයට ලැබෙන ජල ධාරිතාව ප්රතික්ෂේප කළ නොහැකි ජාතික වත්කමකි. එහෙත්, මෙම සමස්ත ක්රියාවලිය හරහා ශ්රී ලංකාව වැනි සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටකට ලැබෙන ප්රධාන පණිවිඩයක් තිබේ.
එනම්, මෙවැනි මහා පරිමාණ සංවර්ධන ව්යාපෘති සැලසුම් කිරීමේදී හුදෙක් ඉංජිනේරුමය හැකියාව හෝ දේශපාලන මිත්රත්වය පමණක් ප්රමාණවත් නොවන බවයි. ගෝලීය භූ-දේශපාලනික සාධක, විදේශ සම්බාධක අවදානම, දැඩි පාරිසරික අධ්යයනයන් සහ මූල්ය අවදානම් කළමනාකරණය ව්යාපෘතියක් ආරම්භ කිරීමට පෙරම විධිමත් ලෙස සම්පාදනය කර නොගතහොත්, එහි සමස්ත මූල්යමය හා සමාජයීය බර අවසානයේ මහජනතාව සහ දේශීය ආර්ථිකය මත පැටවෙන බව උමා ඔය අත්දැකීම පෙන්වා දෙයි.
වැඩිදුර කියවීම සඳහා මූලාශ්ර සබැඳි :
Uma Oya case – SC FR 273/15 (Centre for Environmental Justice)
Iran, Sri Lanka boost bilateral bonding in Uma Oya project unveiling (Daily Mirror)
Uma Oya Hydropower Complex Information (Wikipedia Overview)
Farab Co. Project Profile on Uma Oya Multipurpose Project
