මෙවර කිවිදා දැක්මෙන් ලියන්නේ පසුගිය සතියේ මා ඉදිරිපත් කළ අදහසක් තවදුරටත් වර්ධනය කිරීම පිළිබඳවය.
පසුගිය ලිපියෙන් මා සඳහන් කළේ ශ්රී ලංකාව සැබෑ අර්ථයෙන් දියුණු රටක් බවට පත් කිරීමට නම් ප්රධාන ක්ෂේත්ර තුනක් පිළිබඳව එකවර සිතිය යුතු බවයි. පළමුවැන්න ආර්ථිකයේ ව්යුහාත්මක ගැටලුය. දෙවැන්න දේශපාලන ප්රතිසංස්කරණ හා රාජ්ය ආයතනවල ගුණාත්මකභාවයයි. තුන්වැන්න සමාජය තුළ ගොඩනැගී ඇති ගැඹුරු සමාජ විද්යාත්මක හා සංස්කෘතික ගැටලුය.
අපේ රටේ දේශපාලන සංවාදයේදී වැඩිපුරම කතා කරන්නේ පළමු කාරණා දෙක ගැනයි. ආර්ථිකය ගැන දිනපතා සාකච්ඡා වෙයි. දේශපාලනය ගැන දිනපතා විවාද වෙයි. නමුත් රටක ආර්ථිකයත් දේශපාලනයත් අවසානයේ රඳා පවතින්නේ සමාජයේ ස්වභාවය මත බව අපට බොහෝ විට අමතක වෙයි. ඒ නිසා මෙවර මා වැඩිදුර සාකච්ඡා කරන්නේ තුන්වැනි කාරණය පිළිබඳවය. එනම් ආර්ථිකය හා දේශපාලනයට එහා ගිය සමාජ දේහයේ සෞඛ්යය පිළිබඳවය. ඒ සඳහා මා භාවිත කරන ප්රධාන සංකල්පය වන්නේ "සමාජ ප්රාග්ධනය" (Social Capital) යන්නයි.
අප බොහෝ දෙනා "ප්රාග්ධනය" යන වචනය ඇසූ විට සිතන්නේ මුදල්, කර්මාන්තශාලා, ඉඩම්, යන්ත්රෝපකරණ හෝ ආයෝජන ගැනයි. නමුත් ලෝකයේ දියුණු රටවල් ගැන පර්යේෂණ කරන බොහෝ සමාජ විද්යාඥයන් පෙන්වා දෙන්නේ රටක් දියුණු වීමට තිබෙන වටිනාම ප්රාග්ධනය මුදල් නොව, සමාජ ප්රාග්ධනය බවයි. ඒ නිසා අද අප ඇසිය යුතු ප්රශ්නය වන්නේ ශ්රී ලංකාවේ සමාජ ප්රාග්ධනය වැඩිවෙමින් තිබේද? නැත්නම් ක්ෂය වෙමින් තිබේද? යන්නයි.
1. සමාජ ප්රාග්ධනය යනු කුමක්ද?
"ප්රාග්ධනය" යන වචනය ඇසූ විට අපට මතක් වන්නේ මුදල්ය. සමහරවිට ඉඩම්, කර්මාන්තශාලා හෝ බැංකු ගිණුම්ය. එහෙත් නූතන සමාජ විද්යාව අපට කියා දෙන්නේ මුදලටත් වඩා වටිනා ප්රාග්ධනයක් තිබෙන බවයි. ඒ 'සමාජ ප්රාග්ධනය' ය. එනම් මිනිසුන් අතර ඇති විශ්වාසය, සහයෝගීතාව, පොදු නීති පිළිපැදීම, පොදු යහපත වෙනුවෙන් කැපවීම සහ එකිනෙකා සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කිරීමේ හැකියාවයි.
සමාජ ප්රාග්ධනය යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පුද්ගලයන් අතර පවතින විශ්වාසය, සහයෝගීතාව, නීතිවලට ගරු කිරීම, පොදු යහපත වෙනුවෙන් එකට වැඩ කිරීමේ හැකියාව සහ සමාජයේ අන්යෝන්ය බැඳීම යන සියල්ල එකට එකතු වූ විට ඇතිවන සමාජ ශක්තියයි.
ආර්ථික ප්රාග්ධනය බැංකුවක තැන්පත් කළ හැකිය. මූල්ය ප්රාග්ධනය ගණන් කළ හැකිය. නමුත් සමාජ ප්රාග්ධනය ගණන් කළ නොහැකිය. එය දැනෙන්නේ සමාජයක් ක්රියා කරන ආකාරයෙනි.
ඇමරිකානු දේශපාලන විද්යාඥ ෆ්රැන්සිස් ෆුකුයාමා සිය Trust: The Social Virtues and the Creation of Prosperity කෘතියේ ඉතා වැදගත් අදහසක් ඉදිරිපත් කරයි. ඔහුට අනුව රටක් දියුණු කරන්නේ ධනය හෝ ස්වභාවික සම්පත් පමණක් නොවේ. මිනිසුන් අතර පවතින 'විශ්වාසය' (Trust) ද ආර්ථික ප්රාග්ධනයක් මෙන්ම වැදගත්ය. විශ්වාසය ඉහළ සමාජවල මිනිසුන් එකිනෙකා සමඟ පහසුවෙන් එකතු වී විශාල ආර්ථික සංවිධාන බිහි කරති. ඔවුන්ට සෑම දෙයක් සඳහාම සැකය, අධික නීති හෝ අතිශය පාලනය අවශ්ය නොවේ.
නමුත් විශ්වාසය බිඳුණු සමාජයක තත්ත්වය වෙනස්ය. එහිදී මිනිසා අනෙක් මිනිසා සැක කරයි. ආයතන පුරා සැකය පවතී. ගිවිසුම්, අත්සන්, සහතික, නීති සහ පරීක්ෂණ අසීමිත ලෙස වැඩිවේ. එහි ප්රතිඵලය වන්නේ ආර්ථිකයේ ගනුදෙනු වියදම ඉහළ යාමයි. අවසානයේ එවැනි සමාජයක් තරඟකාරී ආර්ථිකයක් බවට පත්වීම ඉතා අපහසු වේ.
සමාජ විද්යාඥ රොබට් පුට්නම් තවත් වැදගත් අදහසක් ඉදිරිපත් කරයි. ඔහුට අනුව ප්රජා සංවිධාන, ක්රීඩා සංගම්, ග්රාමීය සංවිධාන, සමූපකාර, ශ්රමදාන ව්යාපාර, ආගමික සංවිධාන වැනි පොදු ක්රියාකාරකම් මිනිසුන් අතර විශ්වාසය ගොඩනඟයි. එවැනි සමාජවල දේශපාලනයද වඩා යහපත් වන අතර ආර්ථිකයද වඩා කාර්යක්ෂම වේ.
මේ කාරණය සම්බන්ධයෙන් අපේ රටේ තත්වය තේරුම් ගැනීම මෙහිදී ඉතාමත් වැදගත් ය. අපේ ගම්වල කලකට පෙර මරණාධාර සමිති තිබුණි. ශ්රමදාන තිබුණි. සමූපකාර සමිති තිබුණි. ගොවි සංවිධාන තිබුණි. දායක සභා තිබුණි. මේවා හුදෙක් සංවිධාන නොවීය. ඒවා සමාජ ප්රාග්ධනය නිපදවන කර්මාන්තශාලා විය. අද ඒවායින් බොහොමයක් දුර්වල වී ඇත. ඒ වෙනුවට Facebook group තිබේ. WhatsApp group තිබේ. නමුත් ඒවා සමාජ ප්රාග්ධනය නිපදවන්නේ නැත. තොරතුරු හුවමාරු කරයි. නමුත් විශ්වාසය ගොඩනඟන්නේ නැත.
අනෙක් අතට රටේ නීතිය ආරක්ෂාව සමාජ වගකීමක් ලෙසින් පැවැතීම සම්පූර්ණයෙන්ම අහෝසි වී ඇත.
උදාහරණයක් ගනිමු. කිසිවෙකුට බිය නොවී පාරේ මුදල් පසුම්බියක් වැටුණහොත් එය ආපසු ලැබෙන රටක් තිබේ. එය නීතියේ ශක්තිය පමණක් නොවේ. එය සමාජ ප්රාග්ධනයේ ශක්තියයි. රථවාහන සංඥා ළඟ පොලිස් නිලධාරියෙකු නැති වුවද මිනිසුන් නීතිය පිළිපදිනවා නම් එයත් සමාජ ප්රාග්ධනයයි. බදු ගෙවීම බලහත්කාරයෙන් නොව පුරවැසි වගකීමක් ලෙස සලකනවා නම් එයත් සමාජ ප්රාග්ධනයයි.
රටක් දියුණු වන්නේ ආණ්ඩුවේ ශක්තියෙන් පමණක් නොවේ. සමාජය තමන්වම පාලනය කර ගැනීමේ හැකියාවෙන් ද එය තීරණය වෙයි.
අපේ රටේ මේ සමාජ ප්රාග්ධනය තිබුණේ නැද්ද? තිබුණා. ගම් සංස්කෘතිය, ශ්රමදානය, දානමය චින්තනය, සමූහ ක්රියාකාරකම් සහ අසල්වැසියා කෙරෙහි තිබූ විශ්වාසය ඒ සඳහා උදාහරණ වේ. නමුත් අද ඒ ශක්තිය ක්රමයෙන් දුර්වල වෙමින් තිබෙන බව අපට නොපෙනේද?
2. විශ්වාසය බිඳී ගිය සමාජයක්
මා සිතන ආකාරයට අද ශ්රී ලංකාව මුහුණ දෙන විශාලතම සමාජ අර්බුදය වන්නේ විශ්වාසයේ අර්බුදය යි.
අද ජනතාව දේශපාලනඥයන් විශ්වාස නොකරති. දේශපාලනඥයන් ජනතාව විශ්වාස නොකරති. රාජ්ය සේවය පිළිබඳ විශ්වාසය දුර්වලය. ව්යාපාරිකයා රාජ්යය විශ්වාස නොකරයි. පාරිභෝගිකයා වෙළෙඳපොළ විශ්වාස නොකරයි. විශ්වවිද්යාල උපාධිය පිළිබඳ විශ්වාසය පවා ඇතැම් විට ප්රශ්න කෙරේ.
සමාජයක විශ්වාසය බිඳී ගිය විට සිදුවන්නේ කුමක්ද? සෑම කෙනෙකුම අනෙක් පුද්ගලයා සැක කරන සමාජයක් බිහි වෙයි. එවිට නීති වැඩි කළ යුතුය. අත්සන් වැඩි කළ යුතුය. සහතික වැඩි කළ යුතුය. පරීක්ෂණ වැඩි කළ යුතුය. ඒ සියල්ලේ පිරිවැය ද වැඩි වෙයි.
ආර්ථික විද්යාඥයන් පෙන්වා දෙන්නේ විශ්වාසය වැඩි සමාජයක ගනුදෙනු වියදම (Transaction Cost) අඩු බවයි. විශ්වාසය නැති සමාජයක හැම දෙයක්ම සංකීර්ණ වෙයි.
අපේ රටේ බොහෝ දෙනෙක් අද පවසන්නේ "කවුරුත් හොඳ නැහැ" කියාය. එය හුදෙක් දේශපාලන ප්රකාශයක් නොවේ. එය සමාජ ප්රාග්ධනය බිඳවැටෙන විට ඇතිවන භයානක මානසික තත්ත්වයකි.
අපි නැවත විශ්වාසය ගොඩනැගිය යුතුය. ඒ සඳහා දේශපාලනයට පමණක් නොව, පාසලටත්, පවුලටත්, ආගමික ආයතනවලටත්, සිවිල් සමාජයටත් වගකීමක් තිබේ.
3. ඇරියස් කාමය හැමතැනම
අපේ සමාජයේ තවත් ගැඹුරු ගැටලුවක් මා දකින්නේ "ඇරියස් කාමය" යන මනෝභාවයයි. එහි ඇති එක් බරපතල තත්වයක් වන්නේ සමාජයේ ඉහලට ගිය අයවලුන් තමන් ඒ තත්වයට පැමිනීම සදහා සිදුකළ කැප කිරීම සමාජ ආතතියක් ලෙසින් (Social Stress) පිට කරන්නට උත්සාහ දැරීමයි.
මීට අමතරව "මට මගේ වැඩේ කරගන්න පුළුවන් නම් ඇති" යන ආකල්පය අද බොහෝ තැන්වල දක්නට ලැබේ. පොදු දේපළ ගැන නොසිතා පෞද්ගලික වාසිය පමණක් සොයන චින්තනය සමාජයේ ස්ථාන ගණනාවක පැතිර ඇත.
මාර්ග නීති කඩ කරන්නේ "අනිත් අයත් එහෙමයි" කියාය. බදු නොගෙවීමට උත්සාහ කරන්නේ "අනිත් අයත් නොගෙවනවා" කියාය. පොදු දේපළ විනාශ කරන්නේ "මේක රජයේ දේ" කියාය. මේ සියල්ලේ මූලය වන්නේ පොදු යහපතට වඩා පුද්ගලික වාසිය ප්රමුඛ කිරීමයි.
ඇත්ත වශයෙන්ම දියුණු රටක් යනු මිනිසුන්ගේ බුද්ධිය වැඩි රටක් පමණක් නොවේ. අනෙක් මිනිසා ගැන සිතන මිනිසුන් වැඩි රටකි.
ඇරියස් කාමය දේශපාලනයටත් පැමිණේ. ආර්ථිකයටත් පැමිණේ. රාජ්ය සේවයටත් පැමිණේ. විශ්වවිද්යාලයටත් පැමිණේ. එවිට දක්ෂයා පසුපසට යයි. හිතවත්කම් ඉදිරියට එයි. නීතිය පසුපසට යයි. බලය ඉදිරියට එයි. මෙය රටක සංවර්ධනයට ඇති විශාල බාධාවකි.
ඒ නිසා සමාජ ප්රාග්ධනය ගොඩනැගීම යනු පාලන ක්රමයක් වෙනස් කිරීම පමණක් නොවේ. "මම" සිට "අපි" වෙත යන සමාජීය පරිවර්තනයක් ඇති කිරීමයි.
4. ආත්මාර්ථකාමය හා ජෙන් සී පරපුර
මෙහිදී තවත් කාරණයක් ගැන අවධානය යොමු කළ යුතුය. එනම් ජෙන් සී (Generation Z) පරපුර පිළිබඳවය.
අද බොහෝ වැඩිහිටියන් මෙම පරපුර විවේචනය කරති. ඔවුන් ඉවසීම අඩු බවත්, සමාජ මාධ්යවලට ඇබ්බැහි වී ඇති බවත්, තමන් ගැන පමණක් සිතන බවත් කියති. එහෙත් මේ ප්රශ්නය ඔවුන්ගේ පරපුරේ වරදක් පමණක් නොවේ.
ඔවුන් හැදී වැඩුණේ අප විසින් නිර්මාණය කළ සමාජයකය. තරඟය, පරිභෝජනය, පුද්ගල සාර්ථකත්වය සහ ක්ෂණික ප්රතිඵල පමණක් අගය කරන සමාජයකය. එවැනි සමාජයකින් පොදු යහපත ගැන සිතන පුරවැසියන් බිහි නොවීම පුදුමයක් නොවේ.
නමුත් මේ පරපුර තුළ විශාල ශක්තියක් ද තිබේ. ඔවුන් තාක්ෂණය දන්නා පරපුරකි. ලෝකය සමඟ සම්බන්ධ වන පරපුරකි. අලුත් අදහස් පිළිගන්නා පරපුරකි. එම ශක්තිය නිවැරදි දිශාවට යොමු කිරීම වැඩිහිටි පරපුරේ වගකීමයි.
ජෙන් සී පරපුරට උරුම කර දිය යුත්තේ දේශපාලන වෛරය නොව, පුරවැසි වගකීමයි. ආත්මාර්ථකාමය නොව, සමාජ වගකීමයි. තරඟය පමණක් නොව, සහයෝගීතාවයි.
5. විශ්වාසය ගොඩ නැගෙන සමාජයක්
අප බොහෝ විට රටේ ප්රශ්නවලට විසඳුම් සොයන්නේ අයවැයෙන්, නව නීතිවලින් හෝ ආණ්ඩු මාරුවකිනි. ඒවා වැදගත්ය. එහෙත් සමාජය දුර්වල නම් ඒ විසඳුම්වල ප්රතිඵල ද කෙටිකාලීන වනු ඇත.
රටක ආර්ථිකය ගොඩනැගෙන්නේ ආයෝජනයෙන්ය. රාජ්යය ගොඩනැගෙන්නේ ආයතනවලින්ය. නමුත් ජාතියක් ගොඩනැගෙන්නේ සමාජ ප්රාග්ධනයෙන්ය.
එබැවින් ශ්රී ලංකාවට අද අවශ්ය වන්නේ විදේශ ණය පමණක් නොවේ. නව මාර්ග පමණක් නොවේ. අලුත් ගොඩනැගිලි පමණක් නොවේ. අපට අවශ්ය වන්නේ නැවතත් විශ්වාසය ගොඩනැගීමයි.
පවුල තුළ විශ්වාසය, පාසල තුළ වගකීම, රාජ්යයේ අවංකභාවය, වෙළෙඳපොළ තුළ සාධාරණත්වය සහ පුරවැසියා තුළ පොදු යහපත පිළිබඳ හැඟීම නැවත ගොඩනැගිය හැකි නම්, ආර්ථිකයද, දේශපාලනයද, රටේ අනාගතයද ස්වභාවිකවම යහපත් අතට හැරෙනු ඇත.
මන්ද අවසානයේ රටක් දියුණු වන්නේ එහි මාර්ග, ගොඩනැගිලි හෝ ආදායම නිසා පමණක් නොවේ. එහි මිනිසුන් එකිනෙකා විශ්වාස කරන තරමටය.
සමාජ ප්රාග්ධනය සහිත සමාජයක් ගොඩ නැගීම අද දවසේ දේශපාලනය බවට පත්වී ඇති බව මගේ මෙවර කිවිදා දැක්මය.
(සටහන | මහාචාර්ය චරිත හේරත්)
(ජනමාධ්ය අමාත්යංශයේ ලේකම්වරයකු ලෙස කටයුතු කර ඇති මහාචාර්ය චරිත හේරත්, පේරාදෙනිය විශ්වවිද්යාලයේ දර්ශන අධ්යයන අංශයේ මහාචාර්ය වරයකු ලෙසත් පාර්ලිමේන්තු මන්ත්රීවරයකු ලෙසත්, පාර්ලිමේන්තුවේ කෝප් කමිටුවේ සභාපති ලෙසත් කටයුතු කළේය.)
(උපුටා ගැනීම - ලංකාදීප කිවිදා දැක්ම )
