*ක්ලැරන්ස් විජේවර්ධන ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ නඩු තීන්දුව සහ ඩිජිටල් යුගයේ ගායක-නිර්මාණකරුවන්ගේ අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ අර්බුදය
*2003 බුද්ධිමය දේපළ පනත සංශෝධනයට රජයේ අවධානය: WIPO, 2012 බීජිං සම්මුතිය සහ CMO රාමුවෙන් උදාවන විසඳුම්
සංගීත ක්ෂේත්රයේ මතුව ඇති බුද්ධිමය දේපළ අර්බුදය
මෙරට ජනප්රිය ගීත ගායනා කිරීම, නැවත නිෂ්පාදනය කිරීම සහ ප්රසංග හා ඩිජිටල් මාධ්ය තුළ වාණිජමය වශයෙන් භාවිත කිරීමේ අයිතිය හිමිවන්නේ කාටද යන්න පිළිබඳව ශ්රී ලංකාවේ සංගීත ක්ෂේත්රය තුළ අතිශය උණුසුම් සහ සංකීර්ණ නීතිමය හා මතවාදී සටනක් නිර්මාණය වී තිබේ.
ගීතයක් ජනප්රිය කළ ගායකයාට එම ගායනය සම්බන්ධයෙන් ස්වාධීන හිමිකම් පෑමක් කළ හැකිද, නැතහොත් එහි නිරපේක්ෂ ප්රකාශන හිමිකමය (Copyright) පවතින්නේ තනු නිර්මාණකරුවා සහ ගීත රචකයා සතුවද යන්න මෙම සමස්ත අර්බුදයේ මූලික නීතිමය ගැටලුව වී ඇත. මේ හේතුවෙන් ප්රවීණ ගායක ගායිකාවන්, තනු නිර්මාණකරුවන්, පදරචකයන්, මියගිය කලාකරුවන්ගේ උරුමකරුවන් සහ ප්රසංග සංවිධායකයන් දැඩි මතභේදාත්මක තත්ත්වයකට මුහුණ දී සිටිති.
ඓතිහාසික පසුබිම සහ ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ නඩු තීන්දු
අතීතයේ රේඩියෝ සිලෝන් යුගයේදී ගීතයක් නිර්මාණය වූයේ ගායකයා, පදරචකයා සහ තනු නිර්මාණකරුවා අතර වූ සහයෝගීතාවයෙන් වුවද, 70-80 දශකවල කැසට් වෙළඳපොළ පැමිණීමත් සමඟ කැසට් කවරයේ ගායකයාගේ රූපය මුල් තැනට පැමිණීම නිසා සමාජය තුළ ගීතයේ හිමිකරු ගායකයාය යන අවිධිමත් මතයක් ගොඩනැඟුණි.
කෙසේවෙතත්, 2003 අංක 36 දරන බුද්ධිමය දේපළ පනතට අනුව ගීතයක ප්රකාශන හිමිකම (Copyright) හිමිවන්නේ තනු නිර්මාණකරුවාට සහ පදරචකයාට පමණක් වන අතර ගායකයාට හිමිවන්නේ ආශ්රිත අයිතිවාසිකම් (Performance Rights) පමණි.
ප්රවීණ සංගීතඥ ක්ලැරන්ස් විජේවර්ධනයන්ගේ ගීත හිමිකම් සම්බන්ධයෙන් පැවති නඩුවේදී ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය පෙන්වා දුන්නේ, යම් ගීතයක ඇති ජනප්රියත්වය හෝ කාලයක් තිස්සේ එය වේදිකාවේ ගායනා කිරීම මත පමණක් එහි මුල් අයිතිය තමන් සතු යැයි ගායකයන්ට හෝ සංවිධායකයන්ට තීරණය කළ නොහැකි බවයි. එහිදී අනවසර නිර්මාණ රාජසන්තක කර විජේවර්ධන පවුලට භාරදීමටත්, වන්දි ගෙවීමටත් අධිකරණය නියෝග කළේය.
ඩිජිටල් යුගය, YouTube සහ ගායකයන්ගේ අභියෝග
ඩිජිටල් තාක්ෂණයේ වර්ධනයත් සමඟ මෙම ගැටලුව වඩාත් සංකීර්ණ වී තිබේ. ගායකයෙකු සජීවී ප්රසංගයකදී පැරණි ජනප්රිය ගීතයක් ගායනා කර YouTube වෙත එක් කළහොත්, එහි ඇල්ගොරිතමය මඟින් ක්ෂණිකව එය ප්රකාශන හිමිකම් උල්ලංඝනයක් (Copyright Strike) ලෙස සලකුණු කර, එහි ආදායම මුල් තනු නිර්මාණකරුවා හෝ පදරචකයා වෙත යොමු කෙරේ.
ගායනය අලුත් වුවද, එහි ඇතුළත් තනුව සහ පද රචනය තවමත් ආරක්ෂිත බුද්ධිමය දේපළක් වීම මෙයට හේතුවයි. මෙම තත්ත්වය හමුවේ ගායකයන්ගේ ගායන අයිතිවාසිකම් නීතිගත නොකළහොත්, අනාගතයේදී ගායකයන් හුදු ගිවිසුම්ගත කම්කරුවන් බවට පත්වීමේ අවදානමක් පවතින බවට ගායක සංගම් භීතිය පළ කරයි.
ලෝක බුද්ධිමය දේපළ සංවිධානය (WIPO) සහ 2012 බීජිං සම්මුතියේ ජාත්යන්තර ආදර්ශය
මෙරට කලාකරුවන් පිල් බෙදී ගැටුම් ඇතිකරගන්නා පසුබිමක, මෙම අර්බුදයට ජාත්යන්තර මට්ටමින් පවතින සාර්ථක විසඳුම් දෙස අවධානය යොමුකිරීම කාලීන මාධ්ය වගකීමකි. ජාත්යන්තර බුද්ධිමය දේපළ රාමුව තුළ තනු නිර්මාණකරුවා ආරක්ෂා කරන අතරම ගායකයා සහ රංගන ශිල්පියා ද ආරක්ෂා කෙරෙන විශේෂිත සම්මුතීන් පවතියි.
ලෝක බුද්ධිමය දේපළ සංවිධානය (WIPO) විසින් 2012 ජූනි 26 වන දින සම්මත කරගන්නා ලද 2012 බීජිං සම්මුතිය (Beijing Treaty on Audiovisual Performances) ඊට හොඳම උදාහරණයයි. 1996 WIPO සම්මුතිය (WPPT) මගින් ශ්රව්ය (Audio) නිර්මාණවල නියැලෙන ගායකයන්ට සහ වාදකයන්ට පමණක් අයිතීන් ලබා දුන් අතර, බීජිං සම්මුතිය මගින් වීඩියෝ, චිත්රපට, රූපවාහිනී සහ ඩිජිටල් දර්ශන තුළ පෙනී සිටින ගායකයන්, රංගන ශිල්පීන්, නර්තන ශිල්පීන් සහ වාදකයන්ට ජාත්යන්තර මට්ටමින් පුළුල් ආශ්රිත අයිතිවාසිකම් (Performers' Rights) හිමි කර දෙන ලදී.
එම සම්මුතිය මගින් කලාකරුවන්ට ප්රධාන අංශ දෙකක් යටතේ අයිතිවාසිකම් තහවුරු කෙරේ.
ආචාරධර්මීය/නෛතික අයිතිවාසිකම් (Moral Rights):
තමන් දායක වූ නිර්මාණයක නම සඳහන් වීමේ අයිතිය (Right of Attribution) සහ කලාකරුවාගේ ගෞරවයට හානි වන පරිදි නිර්මාණය විකෘති කිරීමට එරෙහිව නැඟී සිටීමේ අයිතිය (Right of Integrity).
ආර්ථික අයිතිවාසිකම් (Economic Rights):
පටිගත කළ නිර්මාණ නැවත නිෂ්පාදනය, බෙදාහැරීම, කුලියට දීම මෙන්ම YouTube, Facebook, Netflix, Spotify වැනි digital/online ප්රවාහයන් ඔස්සේ මුදාහැරීමේදී (Right of Making Available) සහ සජීවී ඉදිරිපත් කිරීම් (Live Performances) විකාශය කිරීමේදී අදාළ ගායකයාගේ හෝ රංගන ශිල්පියාගේ පූර්ව අවසරය ලබාගැනීම සහ ඊට අදාළ මූල්ය ප්රතිලාභ (Royalties) ලබාගැනීමට ඇති අයිතිය.
සාමූහික කළමනාකරණ සංවිධාන (CMO) හරහා සාධාරණ රෝයල්ටි බෙදාහැරීමේ ක්රමවේදය
ජාත්යන්තර තලයේදී මෙම ගැටලුව නිරාකරණය කරගන්නේ සාමූහික කළමනාකරණ සංවිධාන (Collective Management Organizations - CMO) නමැති ලාභ නොලබන මධ්යම නියෝජිත ආයතන හරහාය.
තනි කලාකරුවෙකුට තමන්ගේ ගීතයක් රට පුරා ඇති සියලුම රූපවාහිනී, ගුවන්විදුලි, හෝටල්, ප්රසංග හෝ ඩිජිටල් තලයන්හි භාවිත වන ආකාරය තනි තනිව නිරීක්ෂණය කළ නොහැකි අතර, මාධ්ය ආයතනවලට ද දහස් ගණනක් වන කලාකරුවන්ගෙන් තනි තනිව අවසර ගැනීම අතිශය අපහසුය. CMO සංවිධානයක් මගින් සිදුවන්නේ දෙපාර්ශ්වය අතර මැදිහත්කරුවෙකු ලෙස ක්රියා කරමින් පොදු බලපත්ර (Blanket Licensing) නිකුත් කිරීම, Audio Fingerprinting සහ WIPO Connect වැනි ජාත්යන්තර තාක්ෂණික පද්ධති මගින් භාවිතයන් ට්රැක් කිරීම, ගාස්තු එකතු කිරීම සහ සාධාරණව රෝයල්ටි බෙදාහැරීමයි.
ජාත්යන්තර ප්රමිතීන්ට අනුව එකතු වන ශුද්ධ රෝයල්ටි අරමුදල සාධාරණ සූත්රයකට අනුව දෙපාර්ශ්වය අතර බෙදී යයි.
ප්රකාශන හිමිකම (Copyright Share - 50%):
මෙයින් 25%ක් පදරචකයාටත්, 25%ක් තනු නිර්මාණකරුවාටත් හිමිවේ.
ආශ්රිත අයිතිවාසිකම් (Performance Rights - 50%):
මෙයින් 30%ක් ප්රධාන ගායකයාටත්, 10%ක් සංගීත වාදකයන්ට/කණ්ඩායමටත්, 10%ක් මුල් ශ්රව්ය පටිගත කිරීම කළ නිෂ්පාදකයාටත් (Master Rights Owner) හිමිවේ.
තවද, CMO සංවිධාන එකතු වන මුළු මුදලින් අය කරගන්නේ 10%-15% අතර අවම පරිපාලන පිරිවැයක් පමණක් වන අතර, CISAC, SCAPR, PRS වැනි ජාත්යන්තර CMO සංවිධාන සමග ද්විපාර්ශ්වික ගිවිසුම් (Reciprocal Agreements) ගැසීම මගින් විදේශයන්හි ප්රචාරය වන ශ්රී ලාංකේය ගීත වෙනුවෙන් ද රෝයල්ටි මුදල් මෙරට කලාකරුවන්ට ලබාගැනීමේ හැකියාව උදාවේ.
රජයේ මැදිහත්වීම සහ ශ්රී ලංකාවේ ඉදිරි ගමන්මඟ
මෙම ගැටලුවට තිරසාර විසඳුමක් ලබාගැනීම සඳහා ශ්රී ලංකා ගායක ගායිකාවන්ගේ සංගමයේ ප්රවීණ ශිල්පීන් ජනාධිපති අනුර කුමාර දිසානායක හමුවී ඇති අතර, ගායන අයිතිවාසිකම් සුරක්ෂිත වන පරිදි නීති සංශෝධනය කරන ලෙස ඉල්ලා ඇත.
ඊට ප්රතිචාර දක්වමින්, වෙළඳ අමාත්ය වසන්ත සමරසිංහ විසින් පත් කරන ලද විශේෂඥ කමිටුවක් මගින් දැනට පවතින නීති රාමුව පරීක්ෂාවට ලක් කරමින් සිටියි. ජාතික බුද්ධිමය දේපළ කාර්යාංශය (NIPO) සහ ලෝක බුද්ධිමය දේපළ සංවිධානය (WIPO) එක්ව, 2012 බීජිං සම්මුතියට අනුකූල වන පරිදි ගායකයන්, පදරචකයන් සහ තනු නිර්මාණකරුවන් යන සියලු දෙනාගේම ආර්ථික අයිතීන් සුරක්ෂිත කෙරෙන විනිවිදභාවයෙන් යුත් පරිගණකගත CMO පද්ධතියක් (WIPO Connect මෘදුකාංගය පදනම් කරගත්) මෙරට ස්ථාපිත කිරීමට කටයුතු කරමින් සිටී.
ගීතයක සාර්ථකත්වයට තනු නිර්මාණකරුවා, පදරචකයා මෙන්ම ගායකයා ද එකසේ දායක වන බැවින්, එක් පාර්ශ්වයක් පමණක් ආරක්ෂා කිරීමට යාමෙන් සමස්ත කලා පද්ධතියම අකර්මණ්ය විය හැක. එබැවින් ජාත්යන්තර සම්මුතීන් හා තාක්ෂණික ක්රමවේද අනුගමනය කරමින් දෙපාර්ශ්වයටම සාධාරණය ඉටුවන නීතිමය රාමුවක් සකස් කරගැනීම මෙරට සංගීත ක්ෂේත්රයේ අනාගත පැවැත්ම උදෙසා අත්යවශ්ය කරුණක් වී තිබේ.
මතු පලවන්නේ මෙම අර්බුදය සම්බන්ධයෙන් ලීඩර් YouTube වීඩියෝවේ විකාශය වූ 'රෙඩ් ඇලට්'' විශේෂ වැඩසටහනයි.
